کالبدشکافی کنفانی از خیانت‌ها و خیزش‌ها در «انقلاب 1936-1939 فلسطین»

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، «انقلاب 1936–1939 فلسطین» (با نام عربی: ثوره 1936-1939 فی فلسطین: خلفیات وتفاصیل وتحلیل) یکی از برجسته‌ترین و مهم‌ترین رساله‌های تحلیلی–تاریخی غسان کنفانی است. این اثر برخلاف اغلب داستان‌ها و رمان‌های کنفانی، در حوزه تاریخ‌نگاری سیاسی، جامعه‌شناسی طبقاتی و تحلیل ساختاری نگاشته شده است.

این پژوهش برای نخستین‌بار در اوایل سال 1972 میلادی (ماه‌های پیش از ترور و شهادت غسان کنفانی توسط موساد در بیروت) در مجله الشؤون الفلسطینیه (امور فلسطین) منتشر شد.

اعتصاب سراسری شش‌ماهه و قیام مسلحانه 1936 تا 1939 در فلسطین، بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین خیزش توده‌ای علیه قیمومیت بریتانیا و مهاجرت صهیونیستی پیش از فاجعه 1948 (نکبت) بود.

غسان کنفانی در این اثر رویکردی ماتریالیستی-تاریخی و تحلیل طبقاتی دارد. او تلاش می‌کند فراتر از روایت‌های سنتی و احساسی، چرایی شکست این انقلاب بزرگ را واکاوی کند.

کنفانی ساختار نیروهای درگیر را در قالب یک «مثلث متخاصم» تحلیل می‌کند: استعمار بریتانیا (قیمومیت): نیروی سرکوبگر اصلی با قدرت نظامی و دیپلماتیک که از ایجاد «کانون ملی یهود» حمایت می‌کرد؛ جنبش صهیونیسم: نیرویی با سازمان‌دهی منسجم، متکی به سرمایه خارجی و ابزارهای اقتصادی، شبه‌نظامی (هاگانا) و اشغال تدریجی اراضی؛ بورژوازی فئودالی و اشرافیت سنتی عرب (رهبری سنتی فلسطین): خانواده‌های بانفوذ و رهبران مذهبی/اشرافی سنتی (مانند هیئت عالی عربی به رهبری حاج امین الحسینی) که به دلیل منافع طبقاتی، سازشکاری با رژیم‌های عربی و ترس از مسلح شدن توده‌ها، رهبری انقلاب را به بیراهه بردند و در مقاطع حساس به مصالحه تن دادند.

در برابر این مثلث، توده‌های دهقانی و کارگران شهری فلسطین قرار داشتند که با هدایت رهبران میدانی (به‌ویژه شیخ عزالدین قسام و یارانش) بدنه اصلی قیام و اعتصاب بزرگ را شکل دادند.

کنفانی در این کتاب چند محور اساسی را مورد بحث قرار می‌دهد: نخست، خاستگاه‌های اقتصادی و طبقاتی است که نشان‌دهنده چگونگی سلب مالکیت از دهقانان فلسطینی به‌واسطه فروش زمین‌ها توسط مالکان بزرگ و قوانین استعماری بریتانیا است؛ دوم، نقش شیخ عزالدین قسام و تبیین شهادت قسام (1935) به‌عنوان جرقه و نقطه عطف تحول از مبارزه سیاسی نخبگانی به مقاومت توده‌ای و مسلحانه؛ و سوم، اعتصاب عمومی 1936: طولانی‌ترین اعتصاب سراسری در تاریخ معاصر جهان عرب و بررسی همبستگی طبقات محروم شهری و روستایی.

وی هم‌چنین به خیانت رژیم‌های محافظه‌کار عربی، نقش پادشاهان و حکام منطقه در فریب انقلابیون و دعوت به پایان اعتصاب با وعده‌های دروغین بریتانیا پرداخته و علل ناکامی نهایی انقلاب را سرکوب وحشیانه بریتانیا (از جمله خلع سلاح گسترده جامعه فلسطین)، ناتوانی رهبری اشرافی در هدایت جنگ چریکی و نابرابری شدید لجستیکی و سازمانی عنوان می‌کند.

در واقع کنفانی در این کتاب به تحلیل شرایط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی‌ای می‌پردازد که هم در شکل‌گیری مبارزات ضد استعماری آن دوره نقش داشته و هم محدودیت‌هایی را برای آن ایجاد کرده‌اند. وی تحلیلی دقیق و ملموس از خیزش‌های توده‌ای در فلسطین (بین سال‌های 1936 تا 1939) ارائه می‌دهد؛ خیزش‌هایی که علیه صهیونیسم و در راستای کسب استقلال از استعمار بریتانیا شکل گرفتند. او با رویکردی نظام‌مند و در عین حال توصیفی، شرایط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی‌ای را بررسی می‌کند که هم به مبارزات ضد استعماریِ این دوره دامن زدند و هم محدودیت‌هایی را برای آن ایجاد کردند.

نشر مردم‌نگار به‌تازگی ترجمه فارسی این کتاب را به کوشش پروانه قاسمیان روانه بازار نشر کرده است. این اثر که با عنوان «انقلاب 1936-1939 فلسطین» منتشر شده است، به همراه مقالاتی از شارلوت کیتس و لوئیس برهونی با ترجمه احسان پورخیری است.

عنوان این دو مقاله «غسان کنفانی و رزمندگان لنینیست فلسطین» از لوئیس برهونی و «خیزش 1936-1939 در فلسطین: تاریخ انقلابی به قلم کنفانی» از شارلوت کیتس است.

لوئیس برهونی (Louis Brehony)، موسیقی‌دان، نویسنده و پژوهشگر تاریخ فرهنگی و سیاسی فلسطین است. لوئیس که از تبار مهاجران فلسطینی در ایرلند است و در منچستر انگلستان زندگی می‌کند، کارشناسی‌ارشد آهنگسازی را از دانشگاه سالفورد و دکترای خود را از کینگزکالج لندن دریافت کرده و به‌عنوان نوازنده چند ساز، از جمله گیتار، در سطح بین‌المللی مطرح است. او همچنین به‌عنوان کارگردان فیلم مستند «چفیه: انقلاب با موسیقی» در سال 2021 برنده جوایز متعدد شده است.

برهونی کتابی با عنوان «موسیقی فلسطین در تبعید: پناهندگان و مهاجران در خاورمیانه» در 2023 منتشر کرده و مقالات متعدد او درباره فلسطین و فرهنگ سیاسی نیز در «پلستاین کرونیکل»، «میدل‌ایست مانیتور»، «عرب میدیا اند سوسایتی» و مجلات دیگر منتشر شده است.

شارلوت کیتس (Charlotte Kates)، نویسنده و کنشگر چپ، نویسنده دیگر مقاله ضمیمه این کتاب است.

کتاب «انقلاب 1936-1939 فلسطین» نخستین جلد از مجموعه آثار سیاسی غسان کنفانی است که در مجموعۀ «رویدادنگاری انقلاب» در نشر مردم‌نگار منتشر می‌شود.

این کتاب مانیفستی برای نقد درون‌گفتمانی است؛ کنفانی بدون تعارف نشان می‌دهد که ضعف‌های ساختاری جامعه فلسطین و خیانت طبقه حاکمه سنتی، مسیر را برای نکبت 1948 هموار کرد. در عین حال، این اثر تنها یک کتاب تاریخی نیست، بلکه نقشه‌راهی بود که کنفانی برای جنبش مقاومت پس از 1967 تدوین کرد تا اشتباهات گذشته تکرار نشود. این کتاب همواره به‌عنوان یکی از متون مرجع برای شناخت ریشه‌های تاریخی مقاومت فلسطین خوانده می‌شود.

انتهای پیام/