رونمایی از نقشه راه جدید زیستبوم فناوری کشورنوشتافزار ایرانی از حاشیه تا صادرات؛ این صنعت چگونه قد کشید؟
نوشتافزار ایرانی در یک دهه اخیر از وابستگی به واردات تا امید به صادرات، مسیر پرچالشی را پشت سر گذاشت.
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، یازدهمین دوره از نمایشگاه ایرانپنکس با حضور جمعی از برندهای فعال در صنعت نوشتافزار در شهر آفتاب برگزار شد. این نمایشگاه، نمایی کلی است از آنچه صنعت نوپای نوشتافزار ایران در طول بیش از یک دهه گذشته طی کرده است؛ صنعتی که هیچگاه گمان نمیرفت بتواند روزی از دو برند، فراتر رفته و در موقعیتی قرار گیرد که چشم به صادرات داشته باشد. نوشتافزار ایرانی برای رسیدن به این جایگاه چه روزهایی را پشت سر گذاشت و چه چالشهایی را پیش پای خود دارد؟
امروزه نوشتافزار نهتنها یک کالای مصرفی با گردش مالی سالانه کلان، بلکه یک رسانه فرهنگی اثرگذار بر ذهن و هویت نسل جدید است. در طول یک دهه اخیر، این صنعت از بازاری کاملاً وارداتمحور که در سیطره برندهای غربی و شرق آسیا(عمدتاً چینی و هندی) بود، به سمتی حرکت کرد که نام و نشان ایرانی در آن احیا شود. با این حال، تحلیلگران بازار معتقدند رشد این صنعت تاکنون بیشتر جنبه «واکنشی» داشته تا «برنامهریزیشده»؛ بدین معنا که جهشهای ارزی و محدودیتهای وارداتی فرصتساز شدند، نه بهبود ساختارهای تولید.
دهه 90؛ خروج از سایه رقبای خارجی با چاشنی دلار و هویت بومی
در ابتدای دهه 1390، تصویر ذهنی مصرفکننده ایرانی از نوشتافزار، با مارکهای معروف خارجی گره خورده بود. برندهای خارجی نه فقط از نظر کیفیت، بلکه از نظر تصویر ذهنی مصرفکننده نیز دست بالا را داشتند. در آن سالها، کالای خارجی برای بسیاری از خانوادهها و دانشآموزان، مترادف با «کیفیت بهتر» و «پرستیژ بیشتر» بود.
در این میان، تولیدکننده بومی یا سهم اندکی از بازار داشت یا محصولات خود را به شکل بینامونشان عرضه میکرد؛ به عبارت دیگر، محصول ایرانی اعتماد به نفس رقابت با محصولی را نداشت که روی آن Made in china حک شده بود. با این حال، از میانه دهه 90 دو عامل مهم، آرایش بازار را تغییر دادند:
1. جهشهای پیاپی نرخ ارز: گران شدن دلار عملاً واردات رسمی نوشتافزار بهویژه در ردههای متوسط را غیراقتصادی و برای تولیدکننده داخلی مزیت قیمتی ایجاد کرد؛ بهطوری که برخی از واردکنندگان در آن ایام به جمع تولیدکنندگان پیوستند.
2. پیدایش جریانهای هویتساز بومی: تلاش فعالان فرهنگی برای طراحی و عرضه دفاتر و اقلام نوشتافزار با کاراکترهای ایرانی-اسلامی، سلیقه بخشی از بازار را به سمت کالای داخلی متمایل کرد.
این دو عامل دست به دست هم دادند تا سهم تولید داخل در محصولاتی مانند خودکار، دفتر، مداد، تراش، پاککن و کیف مدرسه رشد قابلتوجهی را ثبت کند و ویترینهای سنتی و آنلاین کشور، پذیرای برندهای نوپای ایرانی شوند؛ رشد تولید در این زمان تا جایی پیش رفت که در برخی از کالاها مانند مداد و مداد رنگی به مرز خودکفایی رسید و در برخی از اقلام، مانند خودکار، از سرانه مصرف فراتر رفت.
بررسیهای تسنیم نشان میدهد با وجود رشد کمی، بخش تولید نوشتافزار بومی با چند چالش عمده و پایدار مواجه است که مانع از جهش نهایی این صنعت میشود:
وابستگی پنهان به نهادههای وارداتی:
اگرچه محصول نهایی نام «ساخت ایران» را دارد، اما در زنجیره تولید، به واردات برخی از قطعات همچنان وابسته است. این موضوع اگرچه علیالاطلاق امر منفی نیست و گاه به دلیل هزینهبر بودن تولید همه اقلام، افزایش نرخ تمام شده محصول را به همراه دارد، اما در مواردی، مانند کاغذ و محصولات چاپی، نوسانات ارزی بلافاصله قیمت تمامشده این اقلام را بالا برده و امنیت تولید را تهدید میکند.
قاچاق و رقابت نابرابر:
یکی از بزرگترین مانع پیش روی تولیدکنندگان شناسنامهدار، کالاهای قاچاق یا وارداتی است که با کماظهاری از مبادی رسمی و غیررسمی وارد کشور میشوند. این محصولات بدون پرداخت حقوق دولتی، مالیات بر ارزش افزوده و تعرفههای گمرکی، با قیمتی ناتوانکننده برای تولیدکننده داخلی در بازار توزیع میشوند.
نوسانات شدید در مواد اولیه
نوسانات قیمت مواد اولیه پتروشیمی، کاغذ و بستهبندی در بازار داخل، توان برنامهریزی و پیشخرید را از تولیدکننده سلب کرده و حاشیه سود این بخش را بهشدت کاهش داده است.
ضعف طراحی و جا ماندن از ترندهای جهانی
بازار کودک و نوجوان بهشدت سلیقهمحور است. ضعف در خلق شخصیتهای جذاب محلی، بستهبندیهای ضعیف و عدم بهروزرسانی طراحیها سبب شده است که بخش فانتزی بازار همچنان تمایل زیادی به نمونههای قاچاق خارجی داشته باشد.
ایمنی و سلامت
یکی از ابعاد مغفول در بازار نوشتافزار، بحث ایمنی و سلامت محصولات است. از آنجا که مصرفکننده نهایی این کالاها کودکان هستند، استفاده از مواد اولیه بازیافتی غیراستاندارد، رنگهای غیرمجاز و پلاستیکهای مضر در محصولات قاچاق و بینامونشان، سلامت دانشآموزان را تهدید میکند.
کارشناسان تأکید دارند که تدوین استانداردهای سختگیرانه ملی و نظارت بر بازار، نهتنها از سلامت جامعه دفاع میکند، بلکه به عنوان یک فیلتر کیفی، مانع از ورود کالاهای بیکیفیت خارجی شده و فضا را برای جولان برندهای متعهد ایرانی بازتر خواهد کرد.
نقشه راه امروز؛ برای عبور از چالشها چه باید کرد؟
امروز صنعت نوشتافزار ایران در نقطهای ایستاده است که دیگر نمیتواند صرفاً با تکیه بر شعار حمایت یا گرانی دلار به بقای خود ادامه دهد. کارشناسان حوزه صنایع کوچک و متوسط راهکارهایی را برای خروج از وضعیت موجود و ارتقای سهم بازار نوشتافزار ایرانی پیشنهاد میدهند که خلاصه آن رامیتوانید در ادامه بخوانید:
1. برخورد قاطع حاکمیتی با پدیده قاچاق نوشتافزار
سیاستگذار باید با رصد زنجیره توزیع و اعمال نظارتهای شدید بر انبارهای بزرگ و بنکداریها، فضا را برای کالای قاچاق ناامن کند.
2. تأمین مالی و سرمایه در گردش برای زنجیره تأمین داخلی
با توجه به فصلی بودن این صنعت (تمرکز فروش در شهریور و مهر)، تأمین سرمایه در گردش در ماههای ابتدایی سال برای خرید مواد اولیه، حیاتی است که بانکها باید تسهیلات ویژهای برای این بخش در نظر بگیرند.
3. پیوند واقعی میان صنعت انیمیشن، کتاب و نوشتافزار
تا زمانی که کاراکترهای ایرانی در انیمیشنها و بازیهای داخلی خلق و محبوب نشوند، طرح روی دفاتر و جامدادیهای ایرانی جذابیت پایدار نخواهند داشت. ایجاد زنجیره تجاریسازی کاراکترهای بومی یک ضرورت فرهنگی-صنعتی است.
4. تمرکز بر صادرات منطقهای
بازارهای همسایه نظیر عراق، افغانستان و کشورهای آسیای میانه، به دلیل قرابتهای فرهنگی و هزینههای ترانزیتی پایین، مقاصد بسیار مناسبی برای نوشتافزار ایرانی هستند؛ مشروط بر اینکه استانداردها و بستهبندی محصولات ارتقا یابد.
صنعت نوشتافزار ایرانی طی یک دهه گذشته ثابت کرده است که در صورت حمایت واقعی و رفع موانع، پتانسیل بالایی برای تصاحب سهم حداکثری بازار داخلی دارد. با این حال، حفظ دستاوردهای 10 سال اخیر و تبدیل این صنعت به تولید عمیق ملی، نیازمند ثباتبخشی به بازار مواد اولیه، استانداردسازی محصولات، مبارزه جدی با کالای قاچاق و سرمایهگذاری روی بخشهای نرمافزاری نظیر طراحی و برندینگ است. در غیر این صورت، با کوچکترین گشایش وارداتی یا کاهش نرخ ارز نسبت به تورم داخلی، سهمهای بهدستآمده به راحتی از دست خواهد رفت.
انتهای پیام/
دیدگاهتان را بنویسید