چرا دستور جدید در تاجیکستان می‌تواند آینده زبان فارسی را تغییر دهد؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، انتشار خبری مبنی بر تأکید امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، مبنی بر ارتقای کیفیت آموزش الفبای نیاکان (الفبای فارسی) در مدارس این کشور، بازتاب گسترده‌ای در میان فارسی‌زبانان و اهل دانش و فرهنگ داشت. 10 میلیون نفر جمعیت تاجیکستان اگرچه به زبان فارسی سخن می‌گویند، اما به خط سیریلیک می‌نویسند. تغییر خط در این کشور از فارسی به لاتین و سپس سیریلیک در دوره حاکمیت شوروی بر این منطقه و با بهانه پیشرفت در سوادآموزی صورت گرفت؛ امری که به اذعان بسیاری از کارشناسان؛ از اقدامات یکسان‌سازی شوروی و در جهت انقطاع پیوند فرهنگی نسل‌های فارسی‌زبان با آثار نیاکان صورت گرفته است. 

تاجیکستان در چند دهه گذشته در یک چرخش محسوس، تلاش کرده است پیوندهای از دست رفته را ترمیم بخشد. ترویج آثار درخشان ادبیات فارسی با روش‌های مختلف در سال‌های گذشته روند رو به رشدی را پیموده است. نمونه‌ای از آن، توزیع شاهنامه در میان خانواده‌های تاجیک است که در سال گذشته میلادی صورت گرفت و در جریان این طرح، بیش از سه میلیون نسخه شاهنامه در میان خانواده‌های این کشور توزیع شد. 

توجه به خط نیاکان از دیگر اقدامات تاجیکستان در این راستاست؛ موضوعی که پیش از این در دو مقطع هفتم و هشتم پیگیری می‌شد، حالا قرار است با تأکید رئیس جمهور این کشور، به صورت گسترده‌تر و متمرکزتر ادامه یابد. حالا به نظر می‌رسد پس از 85 سال حاکمیت خط سیریلیک، خط فارسی در یک بزنگاه تاریخی در این کشور قرار دارد. این دستور جدید رئیس جمهور تاجیکستان با واکنش‌های مثبتی از سوی اساتید و علاقه‌مندان به زبان و ادبیات فارسی در ایران همراه بود.

محمدحسن مقیسه، استاد دانشگاه و پژوهشگر زبان و ادب فارسی، در یادداشتی به برخی از جنبه‌های مهم این تصمیم اشاره کرد. یادداشت او را که برای انتشار در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار گرفته به این شرح است:

پیام بسیار ارزشمند جناب آقای دکتر حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد سعدی، به جناب آقای امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجیکستان را خوب ارزیابی می‌کنم و امیدوارم این حرکت رو به جلو که در تاجیکستان شروع شده، پیگیری شده و به نتایج خوبی برسد. 

برای اینکه درباره این حرکت مقداری بیشتر صحبت کنیم، مایل هستم که به گذشته تاریخی تاجیکستان اشاره کنم. تاجیکستان خلف و جانشینان حکومت سامانیان هستند؛ خاندان نژاده و اصیل ایرانی که در موضوعات فرهنگی، هنری و ادبی رویکرد کاملاً ایران‌دوستانه داشته و زبان فارسی را حمایت می‌کردند. نکته جالب توجه این است که سامانیان اولین خاندان مستقل ایرانی بودند که در گسترش و پایه‌ریزی زبان فارسی در منطقه بسیار سرسبز و فرهنگی ماوراءالنهر داشتند. آنها پیش‌قراولان جنبش فرهنگی عظیمی بودند که نمود عالی آن را ما در طی پنج تا شش قرن بعد از آنها می‌بینیم؛ یعنی سامانیان بنیانگذار روند رو به رشد و جهش فرهنگی، هنری و ادبی ایرانیان از قرن چهارم تا هشتم به شمار می‌آیند.

سامانیان وزیران دانشمندان بسیار خوبی مانند ابوالفضل بلعمی را در دستگاه خود داشتند؛ کسی که همه دیوان‌ها، نامه‌ها و مکاتبات رسمی را از عربی به فارسی برمی‌گرداند. همین‌طور خاندان‌هایی مانند جِیهانی و عُتبی که از سرآمدان فرهنگی این دوره شناخته می‌شوند. جالب آنکه اولین قرآنی که از عربی به زبان پارسی ترجمه شد، در این دوره رخ داد؛ حرکتی بسیار شجاعانه‌ که به عنوان یک نوآوری فرهنگی بنیادین شناخته می‌شود که ای بسا اگر در آن دوره رخ نمی‌داد تا قرن‌های بعد ایرانیان مجبور بودند که تنها به متن عربی قرآن رجوع کنند. 

از سوی دیگر، در این دوره آثار بزرگی مانند کلیله و دمنه و تاریخ بلعمی به فارسی ترجمه می‌شود که جزو کتب پرمغز و فرهنگی است که اثر خود را در کتاب‌های بعدی و حتی در جامعه و رفتار اجتماعی ایرانیان می‌گذارد. بر این اساس، سامانیان جامعه‌ای کاملاً فرهنگی ایجاد کردند. تسامح فرهنگی که در این دوره رواج داشت، به هیچ وجه در ادوار بعد مانند غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان دیده نشد. در این عصر است که مجالس علمی در حضور وزرا و شاهان برگزار می‌شد و دوره حیات شاعران بزرگی مانند رودکی، شهید بلخی، دقیقی، ابوشکور بلخی و بخشی از زندگی فردوسی(در آغاز نوشتن شاهنامه)، در زیر سایه این خاندان بوده است. بخارا، که مرکز حکومت سامانیان بود، به عنوان پایتخت فرهنگ، هنر و ادب شهرت داشت و رونق کتابخانه‌های این دوره زبانزد تاریخ است. باید از بزرگترین دانشمند ایران و جهان اسلام یاد کنیم که در زیر سایه حکومت سامانیان پرورش یافت؛ هرچند به دلیل ملاحظاتی از آنجا دور شد. بوعلی سینا، پزشک، دانشمند و نویسنده، شاعر، فیلسوف و پزشک بزرگ ایرانی.

حکومت فعلی تاجیکستان وارث چنین خاندانی است. در سال‌های اخیر کارگزاران فرهنگی تاجیکستان و امامعلی رحمان سیاست‌های فرهنگی خوبی را هدف‌گذاری کردند که از این جمله می‌توان به توزیع شاهنامه و رواج شاهنامه‌خوانی اشاره کرد که در آن فرهنگ ایرانی و در بطن آن فرهنگ اسلام ترویج می‌شود. امامعلی رحمان کتابی را با عنوان «زبان ملت» نوشته که اثری مناسب برای شناخت دیدگاه تاجیک‌ها به زبان فارسی است. 

مجموعه این حرکت‌های فرهنگی، یک حلقه پایانی و تکمیل‌کننده نیاز داشت که آن، آخرین فرمان امامعلی رحمان است که دستور داد خط و زبان نیاکان در مدارس تاجیکستان تکمیل شود. با این کار، مردم تاجیکستان طی یک دهه می‌توانند به میراث خود مراجعه و بهره‌برداری کنند. از زمانی که خط سیریلیک در تاجیکستان رواج یافت، این مردم نجیب و عزیز با ایرانیان همزبان هستند، اما از کتاب‌های فارسی نمی‌توانند بهره ببرند؛ چرا که خط میراث مکتوب و بنیاد و بنیان زبان گفتاری است؛ به همین دلیل است نسل جدید تاجیکستان که کتاب‌های بسیار خوب ادبی از گذشتگان خود دارد، نمی‌توانند مطالعه کنند.

ما می‌توانیم در آینده نزدیک به ملت تاجیکستان این اطمینان را دهیم که همانند برادران و خواهران خود در ایران اسلامی عزیز، زبان و خطی مشترک داشته باشیم، تبادل فرهنگی گسترش یابد و به صادرات کتاب بین دو ملت بینجامد. ضمن اینکه زبان فارسی قوت بیشتری می‌یابد و از این حالت نیمه و ناقص خود که در تاجیکستان وجود دارد، درمی‌آید. 

گسترش زبان فارسی یکی از آرزوهای دیرینه و بنیادین امام شهید ما بود که از این منظر نیز اقدام اخیر دولت تاجیکستان اقدام بایسته‌ای است. امیدواریم دو ملت ایران و تاجیکستان بتوانند از این مسیر ذخایر ارزشمندی که در زبان فارسی به ودیعه گذاشته‌اند، تقویت کنند و به دنیا گسترش دهند.

انتهای پیام/