بازگشت نامجو به آغوش وطن؛ «فی بُعدها عذابٌ فی قُربها السلامه»

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، بیست سال برای هنرمند زمان کمی نیست. در این فاصله، یک نسل بزرگ شده، موسیقی تغییر کرده، پلتفرم‌های شنیدن موسیقی تغییر کرده و حتی نسبت مخاطب ایرانی با هنرمندان مهاجر شکل تازه‌ای پیدا کرده است. محسن نامجو پس از نزدیک به دو دهه زندگی در خارج از ایران، حالا دوباره به جایی برگشته که موسیقی‌اش از همان‌جا آغاز شد؛ بازگشتی که فقط یک خبر کوتاه درباره ورود یک خواننده به کشور نیست و طبیعی است که گذشته او را دوباره به مرکز توجه بیاورد.

نامجو پنج شهریور 1405 به ایران بازگشت. او پیش از آن، در ویدیویی که منتشر کرده بود، از تصمیمش برای بازگشت خبر داد و گفت در مقطع فعلی زندگی، بودن در وطن و کنار خانواده و دوستانش برای او از فعالیت موسیقی و فرهنگی مهم‌تر است.

اما برای فهم این بازگشت، باید به سال‌هایی برگشت که نامجو هنوز یکی از نام‌های تازه و بحث‌برانگیز موسیقی ایران بود.

نامجو از کجا آمد؟

محسن نامجو از دل موسیقی سنتی ایران آمد، اما خیلی زود تصمیم گرفت در چارچوب‌های آشنای آن باقی نماند. او آموزش آواز را نزد نصرالله ناصح‌پور دنبال کرد و در ادامه با تجربه‌های دانشگاهی و آشنایی با موسیقی‌های مختلف، به سمت ترکیبی رفت که بعدها امضای شخصی او شد؛ ترکیبی از موسیقی دستگاهی و آواز ایرانی با راک، بلوز، جَز و بیان موسیقایی متفاوت.

در اواخر دهه 70 شمسی، نخستین اجراهای او با عنوان‌هایی مرتبط با ترکیب مدرن شعر و موسیقی ایرانی شکل گرفت. بعدتر، قطعاتی که در فضای غیررسمی و زیرزمینی منتشر می‌شدند، نام او را میان مخاطبان جوان‌تر مطرح کرد.

نامجو برای نسلی که موسیقی سنتی را بیش از اندازه رسمی و موسیقی پاپ را بیش از اندازه محافظه‌کار می‌دید، اتفاق متفاوتی بود. او شعر حافظ و مولانا و دیگر شاعران کلاسیک را کنار زبان روزمره می‌نشاند، سازهای ایرانی را با صداهای مدرن ترکیب می‌کرد و حتی شیوه خواندنش را به ابزاری برای شکستن انتظار مخاطب تبدیل می‌کرد.

«ترنج» در شهریور 1386 به شکل رسمی منتشر شد؛ آلبومی که 9 قطعه داشت و در آن از شعرهای شاعران کلاسیک ایرانی نیز استفاده شده بود. «ترنج» اولین و آخرین آلبوم او بود که در ایران مجوز رسمی انتشار گرفت.

نامجو در آن مقطع دیگر صرفاً یک خواننده متفاوت نبود؛ به یکی از چهره‌های شاخص موسیقی تلفیقی و زیرزمینی ایران تبدیل شده بود.

خروج از ایران؛ آغاز «جبر جغرافیایی»

اما مسیری که در داخل کشور آغاز شده بود، خیلی زود به خارج از ایران کشیده شد.

نامجو در سال 2008 از ایران خارج شد. در همان سال، نخستین آلبوم رسمی او در خارج از کشور با عنوان «جبر جغرافیایی» منتشر شد؛ عنوانی که بعدها شاید بیش از هر چیز دیگری برای روایت زندگی هنری او در آن سال‌ها معنا پیدا کرد. این آلبوم هشت قطعه داشت و در اروپا و آمریکا منتشر شد.

خروج او از ایران در شرایطی اتفاق افتاد که انتشار قطعه‌ای حاوی استفاده موسیقایی از آیات قرآن، برایش تبعات حقوقی به دنبال داشت. گزارش‌ها در سال 1387 از صدور حکم غیابی پنج سال حبس برای او به اتهام توهین به مقدسات خبر دادند؛ نامجو گفته بود آن قطعه بدون اجازه او منتشر شده و قصد توهین به قرآن نداشته است.

به این ترتیب، مهاجرت نامجو صرفاً یک جابه‌جایی جغرافیایی نبود. او دیگر امکان برگشت به ایران را نداشت!

او در دوران مهاجرت تقریبا هر سال یک آلبوم تولید کرد.

از «آخ» تا «صفر شخصی»؛ نامجو در خارج از ایران

اگر «ترنج» نامجو را به عنوان یک پدیده تازه در موسیقی ایران تثبیت کرده بود، سال‌های خارج از کشور دوره آزمون و گسترش این زبان موسیقایی بود.

پس از «جبر جغرافیایی»، آلبوم «آخ» در سال 2009 منتشر شد؛ اثری که در خارج از ایران تولید و منتشر شد و همکاری با گلشیفته فراهانی نیز در آن شکل گرفت.

بعد از آن، مسیر انتشار آثار ادامه پیدا کرد؛ «بوسه‌های بیهوده»، «از پوست نارنگی مدد»، «صفر شخصی»، «بر چلّه کمان اشک»، «سودای من»، «مطنطن»، «سمفونیک اودیسه»، «لنگ راک»، «بی‌تاب» و «اولی» بخشی از کارنامه‌ای هستند که نامجو در سال‌های خارج از ایران شکل داد.

در این دوره، نامجو دیگر فقط خواننده‌ای ایرانی برای مخاطب ایرانی نبود. او در فضاهای بین‌المللی نیز اجرا کرد و تلاش کرد زبان موسیقی خود را در مواجهه با موسیقی جهان گسترش دهد؛ از همکاری با نوازندگان و هنرمندان مختلف تا تجربه پروژه‌های ارکسترال و اجراهای خارج از ایران.

به این ترتیب، «جبر جغرافیایی» برای نامجو تنها نام یک آلبوم نبود؛ زندگی حرفه‌ای او واقعاً تحت تأثیر جغرافیایی قرار گرفت که از ایران به اروپا و آمریکا کشیده شده بود.

اما حاشیه‌ای که موسیقی را تحت‌الشعاع قرار داد

سال 2021، یکی از سخت‌ترین مقاطع زندگی عمومی نامجو رقم خورد.

همزمان با گسترش جنبش «می‌تو» در میان ایرانیان، چند زن اتهام‌هایی درباره آزار و تعرض جنسی علیه او مطرح کردند. این اتهام‌ها در فضای مجازی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد و نام نامجو را در یکی از جدی‌ترین بحران‌های حرفه‌ای زندگی‌اش قرار داد.

نامجو در ویدیویی بابت رفتارها و گفته‌هایی که موجب آزار شده بود عذرخواهی کرد؛ اما انتشار فایل صوتی دیگری که به او نسبت داده شد، باعث شد واکنش‌ها ادامه پیدا کند و عذرخواهی او نیز با انتقادهایی روبه‌رو شود.

این ماجرا را نمی‌توان از کارنامه عمومی نامجو جدا کرد. او که سال‌ها با تصویر یک هنرمند متفاوت، ساختارشکن و منتقد شناخته شده بود، این بار در جایگاه فردی قرار گرفت که درباره رفتار شخصی‌اش اتهام‌هایی جدی مطرح شده بود.

در روایت رسانه‌ای از نامجو، از این مقطع به بعد دیگر فقط درباره موسیقی، شعر، تلفیق سنت و مدرنیته یا اجراهایش صحبت نمی‌شد؛ مسئله رفتار فردی و مسئولیت اجتماعی هنرمند نیز به بخش جدایی‌ناپذیر این روایت تبدیل شد.

فراموش نکنیم که جنبش می‌تو در آن زمان بسیاری از چهره‌های سرشناس را مورد هدف قرار داد. جالب اینکه هیچ کدام از اتهام‌هایی که به نامجو وارد شد، هرگز اثبات نشد و او د رهیچ دادگاهی مجرم شناخته نشد.

نامجو در گفت‌وگویی ادعا کرده که علت اتهامت می‌تو علیه او انتشار قطعه‌ی «رضاخان» بوده است. این یعنی جریان سلطنت طلب، وقتی دیده که نامجو آهنگی انتقادی درباره رضاخان ساخته، کمر بر نابودی او بسته است؛ اتفاقی که البته تبعات آن همچنان ادامه دارد…

و حالا؛ بازگشت

حالا، پنج سال پس از آن جنجال و نزدیک به دو دهه پس از خروج از ایران، نامجو به کشور بازگشته است.

او در ویدیویی که پیش از بازگشت منتشر کرد، گفت مخاطبان ممکن است این پیام را زمانی ببینند که او در پرواز تهران باشد یا حتی به خاک ایران رسیده باشد. او دلیل اصلی تصمیمش را اهمیت بیشتر حضور در وطن و کنار خانواده و دوستان عنوان کرد و گفت این موضوع در مقطع فعلی زندگی برایش از فعالیت موسیقی و فرهنگی مهم‌تر است.

پنج شهریور، تصاویر ورود او به ایران منتشر شد و خبر بازگشتش خیلی زود به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز فضای فرهنگی و سیاسی تبدیل شد.

این بازگشت البته واکنش‌های متفاوتی به همراه داشته است؛ بخشی آن را یک تصمیم شخصی و حق طبیعی یک ایرانی برای بازگشت به وطن دانسته‌اند و گروهی دیگر درباره نسبت آن با فضای سیاسی و فرهنگی امروز ایران پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند. حتی واکنش‌های رسانه‌ای از جریان‌های مختلف نشان می‌دهد که بازگشت نامجو خیلی زود از یک خبر هنری فراتر رفته است.

در این میان، همسر نامجو، آزاده اخلاقی، نیز درباره نحوه خروج ناگهانی او از خانه و بازگشتش روایت‌هایی منتشر کرده که به پیچیدگی‌های این تصمیم افزوده است.

نامجو پس از 20 سال؛ همان آدم سابق یا هنرمندی دیگر؟

بازگشت نامجو، بیش از آنکه پایان یک داستان باشد، آغاز فصل تازه‌ای از آن است.

او در ایران با «ترنج» به شهرت رسید؛ با «جبر جغرافیایی» زندگی هنری‌اش را در خارج ادامه داد؛ در سال‌های مهاجرت آلبوم‌ها و پروژه‌های متعددی منتشر کرد؛ در 2021 با اتهام‌های سنگین در چارچوب جنبش «می‌تو» مواجه شد و حالا پس از حدود 20 سال به ایران برگشته است.

اما پرسش اصلی اینجاست: نامجویی که برگشته، همان نامجویی است که دو دهه پیش ایران را ترک کرد؟

طبیعتاً نه.

او در این فاصله هم به لحاظ موسیقایی تغییر کرده، هم تجربه زیسته متفاوتی پیدا کرده و هم با حاشیه‌ها و بحران‌هایی روبه‌رو شده که بخشی از تصویر عمومی او را تغییر داده است.

از سوی دیگر، ایران نیز همان ایران سال 1387 نیست.

به همین دلیل، بازگشت محسن نامجو را نمی‌توان فقط با معیار «بازگشت یک خواننده» سنجید. این اتفاق، مواجهه دوباره یک هنرمند با جامعه‌ای است که او را در ابتدای مسیرش شناخت، سال‌ها از دور دنبال کرد و حالا پس از دو دهه، دوباره او را در داخل مرزهای ایران می‌بیند.

اینکه این بازگشت به اجرای دوباره، فعالیت رسمی موسیقایی یا صرفاً یک دوره حضور شخصی در ایران منجر شود، هنوز نیازمند زمان است. اما یک چیز روشن است: داستان محسن نامجو با خروجش از ایران تمام نشد؛ و با بازگشتش هم لزوماً به نقطه پایان نمی‌رسد.

انتهای پیام/