مهدویت محور وحدت|روایت عالم معتزلی از گرد آمدن مردم حول امام عصر(عج)

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: مهدویت از موضوعاتی است که اصل آن در میان شیعه و اهل سنت، جایگاه مهمی دارد. هرچند دو مذهب در برخی جزئیات، از جمله نسب، ویژگی‌ها و چگونگی ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه اختلاف نظر دارند، اصل ظهور مهدی در آخرالزمان و برقراری عدالت به دست او، در میراث روایی هر دو جریان اسلامی مطرح شده است. از این جهت، مهدویت می‌تواند یکی از زمینه‌های مهم گفت‌وگوی مشترک میان مسلمانان باشد.

در سخنان امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز تعابیری درباره آینده و حوادث آخرالزمان دیده می‌شود که در میان مباحث مهدوی مورد توجه قرار گرفته است.

آن حضرت می‌فرماید: «فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ، فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ»؛ «پس هنگامی که چنین زمانی فرا رسد، یعسوبِ دین با دم خود بر زمین می‌زند و آنان گرد او جمع می‌شوند، همان‌گونه که تکه‌ابرهای پراکنده پاییزی گرد هم می‌آیند.» (نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ص 517)

نکته جالب اینجاست که اِبن ابی‌الحدید، عالم معتزلی و شارح نهج‌البلاغه، این سخن را از اخبار مربوط به آینده می‌داند و صریحاً می‌نویسد: «و هذا الخبر من أخبار الملاحم التی کان یخبر بها علیه السلام، وهو یذکر فیه المهدی الذی یوجد عند أصحابنا فی آخر الزمان»؛ یعنی این خبر از اخبار مربوط به حوادث آینده است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام از آنها خبر می‌داد و در آن از مهدی یاد می‌کند که نزد اصحاب ما در آخرالزمان ظهور خواهد کرد.

ابن ابی‌الحدید همچنین درباره تعبیر «یعسوب الدین» توضیح می‌دهد که سید رضی در معنای آن درست گفته و مقصود، «سید بزرگ و صاحب اختیار امور مردم» است. یعسوب در اصل به پیشوا و بزرگ زنبورها گفته می‌شود و از همین جهت، برای رهبر و پیشوای مردم به کار رفته است. بنابراین تعبیر امیرالمؤمنین علیه‌السلام تنها از یک شخصیت عادی سخن نمی‌گوید، بلکه از پیشوایی دینی و اجتماعی سخن می‌گوید که مردم گرد او جمع می‌شوند.

تعبیر دوم، یعنی «قَزَعُ الخریف» نیز در این معنا اهمیت دارد. ابن ابی‌الحدید توضیح می‌دهد که قزع به تکه‌های نازک و پراکنده ابر گفته می‌شود و لازم نیست حتماً بدون آب باشند. بنابراین تشبیه مردم به قزع خریف، بیشتر بر پراکنده بودن و سپس گرد آمدن آنها دلالت دارد. گویی افراد و گروه‌هایی که پیش از آن از یکدیگر فاصله داشته‌اند، با ظهور این پیشوا، جهت مشترکی پیدا می‌کنند و به سوی او گرد می‌آیند.

اهمیت این شرح زمانی بیشتر می‌شود که ابن ابی‌الحدید در ادامه، میان این روایت و باور امامیه درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه ارتباط برقرار می‌کند. او حتی می‌گوید ممکن است مهدی در آغاز امر، شرایطی آشفته و پراکنده داشته باشد و سپس حکومت او استقرار پیدا کند و امورش سامان یابد. بنابراین یک شارح غیرامامیِ نهج‌البلاغه نیز این سخن را در چارچوب بحث مهدی آخرالزمان فهمیده است؛ هرچند در تحلیل جزئیات، با دیدگاه امامیه تفاوت‌هایی دارد.

از این منظر، مهدویت فقط یک بحث درون‌مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از میراث مشترک اسلامی است که می‌تواند شیعه و اهل سنت را به یک نقطه مشترک بازگرداند. سخن امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره پیشوایی در آخرالزمان است که مردم پراکنده گرد او جمع می‌شوند و حتی ابن ابی‌الحدید نیز آن را در ارتباط با مهدی آخرالزمان تفسیر کرده است. چنین میراث مشترکی می‌تواند به جای تأکید بر اختلافات، زمینه‌ای برای گفت‌وگوی بیشتر مسلمانان درباره عدالت، رهبری دینی و آینده امت اسلامی باشد.

انتهای‌پیام/