بازخوانی نقشه راه «غسان کنافانی» نیم قرن پس از شهادت در بریتانیا

 به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، انتشارات «ورسو» (Verso) در لندن، اخیراً کتابی از غسان کنفانی، روزنامه‌نگار و  نویسنده شهید فلسطینی را برای نخستین بار به زبان انگلیسی منتشر کرده است. «ادبیات مقاومت فلسطین در دوران اشغال: 1948 تا 1968»، از جمله آثار کنفانی است که اکنون با ترجمه انگلیسی «طریف خالدی» در دسترس مخاطبان جهانی قرار گرفته است.

غسان کنفانی، نویسنده، روزنامه‌نگار، از اعضای ارشد جبهه مردمی برای آزادی فلسطین و یکی از تأثیرگذارترین روشنفکران تاریخ فلسطین است. به تصویر کشیدن رنج‌های مردم فلسطین و مبارزه در راه سرزمین، آزادی و عدالت، از مضامین غالب در آثار اوست. کنافانی به واسطه مهارت‌های زبانی و پیشگامی در ادبیات مقاومت، بسیار ستوده می‌شود؛ آثاری چون «سرزمین پرتقال‌های اندوهگین» و «نامه‌ای از رام‌الله» از برجسته‌ترین کتاب‌های او به شمار می‌روند.

وی در شکل‌گیری ادبیات مقاومت و معرفی آن به جهانیان نقشی بسزا داشت. کنفانی در آوریل سال 1936 میلادی در شهر عکای فلسطین متولد شد. با اشغال فلسطین، او و خانواده‌اش مجبور به ترک سرزمین خود شدند. آوارگی در لبنان، پناهجویی در سوریه و تبعید به کویت، بخش عمده‌ای از زندگی او را در جست‌وجوی هویت اصلی خویش شکل داد. افزون بر تدریس در اردوگاه‌های پناهندگان فلسطینی و فعالیت‌های مطبوعاتی متعدد، آثار داستانی، چند نمایشنامه و کتاب‌های نقد ادبی، حاصل عمر کوتاه و پربار اوست. وی سرانجام در سال 1972 میلادی در یک حادثه تروریستی توسط موساد به شهادت رسید.

غسان کنفانی برای اولین بار از واژه «ادبیات مقاومت» استفاده کرد. او نخستین بار در سال 1966 برای توصیف ادبیات فلسطین در مبارزه با اسرائیل، این واژه را در کتاب «ادبیات مقاومت در فلسطین اشغالی، 1948-1966» به کار برد. وی این مقاله انتقادی را پیش از جنگ ژوئن 1967 نوشت؛ جنگی که به شکست ارتش‌های مصر و اردن، اشغال کرانه باختری رود اردن، نوار غزه و مرزبندی‌های تازه انجامید؛ مناطقی که از آن پس به عنوان «سرزمین‌های اشغالی» شناخته شدند.

کنفانی در این کتاب با تکیه بر آثار شماری از نویسندگان فلسطینی، از جمله شعر، داستان کوتاه و نمایشنامه، به بررسی ادبیات مقاومت در فاصله سال‌های 1948 تا 1968 می‌پردازد و نشان می‌دهد که مقاومت فرهنگی، هم‌سنگ مبارزه مسلحانه، نقشی اساسی در مقابله با استعمار داشته است.

«رشید خالدی» در مقدمه کتاب می‌نویسد که با وجود زندگی کنفانی در بیروت و دوری او از سرزمین‌های اشغالی پس از سال 1948، این اثر یکی از نخستین تصویرهای موجود از وضعیت فلسطینیانی را ارائه می‌دهد که در داخل اسرائیل باقی مانده بودند؛ جامعه‌ای که از دیگر فلسطینیان جدا افتاده بود، اما تجربه مقاومت آنان، پیوندشان را با آرمان فلسطین حفظ کرد.

کنفانی خود می‌نویسد: «مقاومت مسلحانه تنها به رویارویی مستقیم محدود نمی‌شود، بلکه میوه درختی است که ریشه‌هایش در خاک استوار است. این نوع مقاومت، اصیل‌ترین جلوه خود را در کنش سیاسی و فرهنگی پیدا می‌کند.» او همچنین تأکید می‌کند که اگرچه فلسطینیان از دهه 1930 هم در عرصه فرهنگی و هم در عرصه نظامی سابقه مقاومت داشتند، اما ادبیات مقاومت میان سال‌های 1948 تا 1968 در شرایطی شکل گرفت که نویسندگان آن با شدیدترین اشکال خشونت و سرکوب روبه‌رو بودند.

به باور منتقدان، کتاب «ادبیات مقاومت فلسطین در دوران اشغال»، کنشی سرسختانه در مسیر پایداری فرهنگی و سیاسی است. کنفانی در پی گسترش ویرانگر اشغالگری در سال 1967، به تبیین نظریه خود درباره «ادبیات مقاومت» پرداخت و روایتی تکان‌دهنده از زیست انسان زیر سایه اشغال ارائه داد. او یکی از تیزبین‌ترین تحلیل‌های اجتماعی و سیاسی درباره زندگی در فلسطین در نخستین سال‌های دوران اشغال را در این کتاب تدوین کرده است.

در مقدمه مترجم بر این کتاب آمده است: «این ترجمه دو گزیده جداگانه از بخش‌های مختلف کتاب را در بر می‌گیرد. گزیده اول، تحلیل کنافانی از نقش هنرمند فلسطینی در مقاومت است. گزیده دوم، کاوش او در بُعد جهانی همبستگی بین‌المللی در ادبیات مقاومت فلسطین است.»

این کتاب در سه فصل نگاشته شده است: فصل نخست به «ادبیات مقاومت پس از فاجعه اشغال» می‌پردازد؛ در فصل دوم، «قهرمان عرب در رمان صهیونیسم» بررسی شده و در فصل سوم، نمونه‌هایی از شعر مقاومت فلسطین آورده شده که شامل اشعار توفیق زیاد، محمود درویش، سمیح القاسم، سالم جبران و سایر شعراست.

کنفانی با این پرسش بنیادین آغاز می‌کند که آیا شرایط فاجعه‌بار پس از 1948 توانست اعتماد نویسندگان و فرهیختگان عربِ مانده در سرزمین‌های اشغالی را به ریشه‌ها و افق‌های فرهنگ عربی تضعیف کند؟ پاسخ او در تبیین استقامت و شکل‌گیری «ادبیات مقاومت» به عنوان نوری امیدبخش در عرصه فرهنگی نمود می‌یابد. او سپس تبیین می‌کند که تفکیک ابعاد اجتماعی، عربی و جهانی ادبیات مقاومت تنها برای ساده‌سازی تحلیل است، چراکه شعر مقاومت آگاهانه خود را بخشی از جنبش جهانی رهایی‌بخش می‌داند.

کنفانی تأکید می‌کند که پرداختن به بُعد بین‌المللی هرگز به معنای کم‌رنگ شدن مبارزه مستقیم در صحنه محلی فلسطین نبود، بلکه برعکس، افق آن را گسترده‌تر، انگیزه‌ها را ریشه‌دارتر و ادبیات مقاومت را به یکی از درخشان‌ترین نمادهای ایستادگی در تاریخ معاصر بدل ساخت.

او در نهایت با تحلیل آثار ادبی نویسندگان مختلف فلسطینی، ادامه می‌دهد که جنبه‌های اجتماعی و سیاسی در هم تنیده‌اند و ادبیات فلسطین از همان ابتدا اهمیت این تلفیق را در زمینه مقاومت و آزادی تشخیص داده است.

کتاب «ادبیات مقاومت فلسطین در اشغال» در ایران نیز با ترجمه «موسی اسوار» در سال 1361 از سوی انتشارات سروش منتشر شده است.

انتهای پیام/