صد شب حماسه و قانونایرانیدوستی تاجیکها پس ازجنگ رمضان/ پشت پرده خط فارسی در تاجیکستان
حسن قریبی میگوید: حس ایران دوستی و برانگیختگی نسبت به ایرانیان در تاجیکها بعد از جنگ رمضان افزایش یافته است.
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، اوایل خرداد ماه جاری، «امامعلی رحمان» رئیسجمهور تاجیکستان، در نشست دولت این کشور بر ضرورت ارتقای کیفیت آموزش «الفبای نیاکان» در مؤسسات آموزشی تأکید کرد و گفت: این اقدام باید «در چارچوب آموزش، ترویج و تبلیغ تاریخ و فرهنگ آریایی» انجام شود.
در سالهای گذشته آموزش خط فارسی در مدارس تاجیکستان از مقاطع ابتدایی آغاز میشد، اما در حال حاضر این درس تنها برای دانشآموزان پایههای هفتم و هشتم ارائه میشود و آنان هفتهای 2 ساعت به فراگیری الفبای نیاکان میپردازند. دستور جدید امامعلی رحمان نیز ناظر به تقویت این بخش است.
کارشناسان معتقدند دستور اخیر رئیسجمهور تاجیکستان در کنار سایر توجهات او به حوزه زبان و خط فارسی در سالهای اخیر، در آیندهٔ روابط با این کشور تأثیرگذار است. اما اکنون خط و زبان فارسی چه وضعیتی در تاجیکستان دارد و چگونه این فرصت ایجادشده میتواند به نفع زبان فارسی باشد؟
زبان فارسی حدود 123 میلیون گویشور دارد که اکثراً در ایران، تاجیکستان، ازبکستان، عراق، روسیه، آذربایجان و افغانستان متمرکز هستند و تقریباً 1.64 درصد از مردم جهان را شامل میشود. این تعداد با در نظر گرفتن گویشوران زبان دوم به بیش از این مقدار میرسد. در برخی از این کشورها، این زبان نامهای دیگری مانند «دری» در افغانستان و «تاجیکی» در تاجیکستان دارد.
همچنین، در دهههای اخیر فارسیزبانان بسیاری به کشورهای مختلف جهان مهاجرت کردند و زبان فارسی را بسط و توسعه دادند. در حال حاضر، فارسی در 29 کشور جهان به کار میرود.
تاجیکستان در میان کشورهایی که به زبان فارسی صحبت میکنند، رتبه سوم را دارد؛ با این حال در تاجیکستان، زبان فارسی یک تفاوت عمده با دیگر کشورها دارد؛ زبانی که در این کشور با عنوان «تاجیکی» هم از آن یاد میشود، حاوی دستور زبان، واژگان و تلفظی نزدیک به فارسی سنتی است. در این کشور، فارسی زبان رسمی و ملی است اما به خط سیریلیک نوشته میشود.
خبرگزاری تسنیم در این زمینه با حسن قریبی، رئیس سابق پژوهشگاه زبان فارسی در تاجیکستان گفتوگویی داشته است. حسن قریبی، رئیس سابق پژوهشگاه فرهنگ فارسی – تاجیکی و رئیس سابق روابط عمومی و نماینده فرهنگستان در مجامع علمی و فرهنگی تاجیکستان بوده است. او سه مجموعه شعر با عناوین «به ناکجایی این جادهها»، «ما شهیدان یک اتفاقیم» و «کوچههای کمین» و کتابهایی چون «فرهنگ املایی خط فارسی به سیریلیک تاجیکی»، «زندهباد زبان» با عنوان فرعی «سه سال در میان تاجیکان»، «دستور خط فارسی تاجیکی» و «واژههای فریبکار در فارسی ایران و تاجیکان» را در کارنامه کاری خود دارد.این گفتوگو به شرح ذیل است:
* تسنیم: درباره وضعیت زبان فارسی در کشور تاجیکستان و تفاوتهایی که با فارسی امروز در ایران دارد، بفرمایید؟
تاجیکستان کشوری فارسیزبان و بخشی از منطقه تاجیکنشین ماوراءالنهر است. منطقه تاجیکنشین شامل بخارا و سمرقند ازبکستان، اکثر شهرها و ولایتهای تاجیکستان که عمدهترین آنها خجند و دوشنبه هستند و بخشهایی از افغانستان کنونی است. یک زمانی بخارای شریف مرکز علم و گسترش زبان فارسی بود، اما در تقسیمات دوره شوروی، بخارا و سمرقند که در حکم سر و قلب تاجیکان بود، از آنها گرفته شد و بدن را به تاجیکان دادند و تاجیکستان نام گرفت. حیات زبان فارسی در این سرزمین با پایمردی بزرگانی چون صدرالدین عینی و همفکران او حتی در دوره شوروی -با اینکه زبان رسمی روسی بود- ادامه داشت و تاکنون نیز ادامه یافته است؛ طبیعتاً آسیبهایی به آن وارد شد، مانند هجوم واژههای روسی و محدودیتهایی که از پیشرفت باز ماند. اما به همان میزان، از آسیبهایی که در روزگار نو به زبان فارسی ما رسید، در امان ماندند؛ برای مثال بسیاری از واژههایی که در «فرهنگ سخن» با پسوند «منسوخ» آمده است، هماکنون در آنجا کاربرد دارد و ماندگار است. واژههایی مثل «کمپیر» (پیرزن)، «دسترخوان» (سفره)، «خیرباد» (خداحافظی) و صرف فعل مضارع مستمر مانند «رفتهایستادم» (دارم میروم) و نمونههای دیگر از همین موارد است که در زبان تاجیکان جاری است.
زبان فارسی بعد از دوره استقلال تاجیکستان پیشرفتهای زیادی کرد؛ این پیشرفتها به قدری است که اگر هر 6 ماه یکبار به این کشور سری بزنید، متوجه رشد محسوس زبان خواهید شد. این رشد مرهون تلاشهای استادان ادبیات، شاعران، هنرمندان موسیقی، نهادهایی چون آکادمی علمها، کمیتهٔ زبان و اصطلاحات و البته مهمتر از آن دلبستگی جامعهٔ مشتاق تاجیکستان به زبان مادری است.
* تسنیم: تنها مانع در ارتباط مکتوب بین ایران و تاجیکستان، خط سیریلیک است؛ آیا خط فارسی نیز در این سرزمین رشد داشته است؟
زبان یک مقوله جداگانه است که پیشرفت خود را میکند، ولی ما یک دیوار حائل بسیار جداکنندهای بهنام خط داریم. خط تاجیکستان همانطور که گفتید، سیریلیک است که موجب شد تاجیکان از منابع عظیم خط فارسی دور بمانند، به خصوص نسل جدید از این بسیار آسیب دید. روایت است که مرحوم صدرالدین عینی بهجز امضای خود، هیچ متنی را به سیریلیک ننوشت. من یک نسخه دستنویس «چهار عنصر» بیدل به خط خالده عینی در دست دارم که همه به خط فارسی نوشته شده است. بنابراین نسل نهچندان دور تاجیکها از خط فارسی همچنان استفاده میکردند؛ این یعنی وقتی میگویند «خط نیاکان»، تصور ما از نیاکان نباید به 1000 سال پیش برود. اما به هر تدبیر و تقدیر، نسل جدید از این خط دور افتادهاند؛ به همین دلیل از آثار دستاول تاریخی و ادبی فارسی نیز بیبهره بودند، تا جایی که حتی همین چند سال اخیر نسخهای از «تاریخ بیهقی» به سیریلیک برگردان شد.
این را گفتم که متذکر شوم بسیاری از آثار و متون کلاسیک باید به خط سیریلیک برگردان و در تاجیکستان منتشر شود.
* تسنیم: آموزش خط فارسی در تاجیکستان چه اندازه پیشرفت داشته و ممکن است؟
چنانکه اشاره شد فارسی خط رسمی نیاکان تاجیکستان است؛ خوب است در کنار خط سیریلیک، خط فارسی را نیز آموزش دهند. خوشبختانه در دوره استقلال دولت، چند واحد آموزش خط فارسی در مدارس قرار داده شد که تاکنون نیز باقی مانده است و نسل جدید به دلیل علاقهای که داشتند به آن اقبال نشان دادند.
آموزش واحدهای خط فارسی از آنجایی که اختیاری بود و البته به دلایل فرهنگی و غیرفرهنگی در دورههایی دچار سستیهایی نیز شد؛ که یکی از دلایل فرهنگی، نبود یا کمبود منابع کافی آموزش خط فارسی بود.
ارائه رئیس جمهور تاجیکستان برای زبان فارسی راهگشاست
* تسنیم: دستور جدید امامعلی رحمان درباره تقویت خط نیاکان چقدر میتواند مثمرثمر باشد؟ اساساً این دستور را چگونه ارزیابی میکنید؟
من در همایشی در کتابخانه ملی تاجیکستان بهصراحت عرض کردم که اگر یکی از معانی «دری»، «منسوب به دربار» باشد، همهٔ زبانهای مقتدر و توانای دنیا به نوعی دری هستند. به این معنی که اگر انگلیسی امروز بهعنوان زبان اصلی یا میانجی به این جایگاه رسیده است، خواهناخواه محصول سیاستهای دربار بریتانیای کبیر از گذشته تاکنون است. بنابراین حمایت و ارادهٔ رئیسجمهور تاجیکستان برای این مهم قطعاً میتواند مؤثر و راهگشا باشد.
برای مثال درست است که عوامل بسیاری در تقویت و پویایی شعر فارسی دخالت داشته است، ولی نباید آن جمله معروف از یعقوب لیث: «چیزی که من اندر نیابم، چرا باید گفت؟» را نادیده بگیریم.
البته سادهانگارانه خواهد بود اگر نتیجهٔ کار را فقط به این جملهٔ یعقوب لیث یا دستور امامعلی رحمان ختم کنیم؛ چرا که طبیعی است برای اجرای این فرمان، از این پس توجه به زمینههای اجتماعی، همدستی و همکاری اقشار مختلف جامعه را نیز طلب میکند؛ از نخبگان، هنرمندان گرفته تا تقویت مراکز آموزشی و همراهی سایر عواملی چون رسانه، دیپلماسی قوی با کشورهای همزبان و از این قبیل موارد.
اما برگردیم به خط! موضوع خط همواره یک مسئله راهبردی بوده است، در تاریخ نیز شاهد تلاش فراوان محققان در این زمینه بودهایم. سال 1924 جمهوری خودمختار تاجیکستان که زیرمجموعه ازبکستان بود، با تغییر خط از فارسی به لاتین تشکیل شد؛ در این صورت باید تاجیکها زبان ازبکی را به رسمیت بشناسند. اما با مقاومت تاجیکها در سال 1929 طرح تشکیل تاجیکستان بهعنوان جمهوری مستقل تصویب شد. آن زمان دوباره خط از لاتین به سیریلیک تغییر کرد که قطعاً آسیبهایی را وارد کرد. بههر روی قرار نانوشته این بود که تاجیکها بین خط و زبان یکی را انتخاب کنند. آنها هم زبان را انتخاب کردند و گفتند میتوانیم برای خط بعداً فکری کنیم؛ چون زبان مسئلهٔ هویتی بود و خط راهبردی.
نکته این است که بعد از استقلال نیز مقولهٔ خط و نام زبان فارسی یا تاجیکی طی یکسری جریانات اجتماعی و سیاسی در کشاکش بود، همزمان یک رقابت ملموس بین روسگراها و ایرانگراها در تاجیکستان از دوران شوراها تاکنون وجود داشته است، حتی هنوز هم هیئتهای تبلیغاتی روسگراها دیده میشود که تلاش دارند به جوانان تاجیک بگویند: «فارسی زبان شعر و ادبیات و داستان است، اگر قصد پیوستن به دنیای علم را دارید، روسی بیاموزید».
این را هم بگویم که در همین کشاکشها در گذشته هم دولت یک دورهای آموزش خط نیاکان را تقویت کرد، واحدهای آموزشی ایجاد شد و در مدارس بر روی آن کار میکردند، اما متأسفانه همزمان شد با ظهور و بروز داعش و گروههای سلفی. مخالفان زبان فارسی در این دوره با این توجیه که فرزندان ما وقتی خط نیاکان را میآموزند به دنبال خوانش شاهنامه و مثنوی نمیروند، بلکه کتابهای تندرو مذهبی را مطالعه میکنند، همین منطق دوباره مانعی برای تقویت خط فارسی در تاجیکستان شد.
در دورههایی نیز مهمترین مانع بر سر راه تقویت خط فارسی در تاجیکستان، نداشتن منابع کافی بود؛ منابعی که باید در مدارس تدریس میشد.
خرسندم که عرض کنم در دورهای که در تاجیکستان فعالیت میکردم، با همراهی آکادمی رشد تاجیکستان، کتابهای درسی با دو خط نیاکان (صفحه سمت راست) و سیریلیک (صفحه سمت چپ) منتشر شد و با بخشنامه وزارت معارف تاجیکستان یک نسخه چاپی از این کتاب برای همه مدارس ارسال شد و نسخه عکسی را نیز روی وبگاه وزارت معارف تاجیکستان قرار دادند. بر اساس آن بخشنامه همه دانشآموزان موظف بودند این کتاب را بارگیری و فرا بگیرند که اینها قدمهای بسیار کوتاه اما بهجای خود مؤثر بود.
ایران دوستی تاجیکها پس از جنگ رمضان
پس از آن متأسفانه مدتی روابط ایران و تاجیکستان در پایینترین سطح قرار گرفت و موضوع آموزش خط فارسی نیز کمرنگ شد، تا دولت سیزدهم که روابط دوباره تعدیل شد. اکنون نیز بعد از جنگ 12 روزه و جنگ رمضان، انگیختگیهایی در تاجیکستان نسبت به ایران و زبان فارسی ایجاد شده است که بهنظرم در این تصمیم اخیر دولت تاجیکستان بیتأثیر نیست.
* تسنیم: اکنون با دستور جدید رئیسجمهور تاجیکستان فرصتی دوباره برای خط و زبان فارسی پدید آمده است؛ ما چگونه میتوانیم از این فرصت برای کمک به آموزش خط و زبان فارسی در این کشور استفاده کنیم؟
رئیسجمهور محترم تاجیکستان امامعلی رحمان همیشه دغدغه خط و زبان فارسی را داشته است. دستور برگردان و انتشار لغتنامه دهخدا به خط سیریلیک و انتشار فرهنگ دوجلدی سخن به خط سیریلیک، توجه به مطالعه و حفظ شاهنامه با اهدای جایزههای کلان و حتی شنیدم اهدای یک خانه برای حفظ 50 هزار بیت از شاهنامه، راهاندازی مسابقه شعر «فروغ صبح دانایی» و اخیراً جایزهٔ بزرگ ابنسینا در حوزهٔ پزشکی که نمادی از تقویت زبان فارسی در حوزهٔ علم است، از توجهات ایشان به خط و زبان فارسی است.
ایجاد فرهنگستان مشترک ایران و تاجیکستان
اینگونه فرصتها نباید رها شود؛ باید توجه به زبان فارسی و خط فارسی نظاممند شود.
تلاشهای فردی باید تبدیل به یک مکتب شود. مرحوم لایق شیرعلی از شاعران معاصر تاجیکستان پیشنهاد تأسیس بنیاد زبان فارسی را ارائه کرده بود، مرحوم دادخدا سیمالدین رئیس نخست کمیتهٔ زبان و اصطلاحات تاجیکستان طرح همگونسازی واژهها را در کشورهای فارسیزبان داده بود، پیشنهاد تأسیس فرهنگستان مشترک از طرحهای استاد کاشاناف بود و طرحهای دیگری در این سالها ارائه شده اما متأسفانه رها شده است یا در حد همان طرح باقی مانده است. باید اینگونه اتفاقها را تقویت کنیم و از همه مهمتر منابعی که مورد اعتماد دو طرف باشد را تدوین و منتشر کنیم. ایجاد فرهنگستان مشترک همچنان میتواند در این زمینه بسیار راهگشا باشد.
* تسنیم: اشاره کردید که پس از جنگ رمضان نوعی برانگیختگی نسبت به ایران و ایرانی در تاجیکها پدید آمده است، در این زمینه بیشتر توضیح دهید؟
ایران و تاجیکستان دو ملتی هستند که ریشههای مشترک فرهنگی، دینی، زبانی و ملی دارند، سند مشترکی بهنام شاهنامه موجب شده تا هر دو ملت دغدغه یکدیگر را داشته باشند که این گرایش از طرف تاجیکان نسبت به ایران بیشتر است، برای نمونه اهدای 107 کامیون کمکهای بشردوستانه تاجیکستان در جریان جنگ به ایران و… نشان همبستگی و نمادی از آن دغدغههاست.
هیجان و غیرت تاجیک ها از اقدامات ایران در جنگ
در فضای محدود مجازی آن روزها نیز در طول دو جنگ 12 روزه و جنگ رمضان بارها شاهد واکنشهای حماسی مردم تاجیکستان، شاعران و اهالی فرهنگ نسبت به مقاومت و پیروزیهای ایران در برابر اسرائیل و آمریکا بودیم. وقتی پهپاد مهاجم بر فراز خلیج فارس شکار میشود، ما حس ایراندوستی را در تاجیکها پررنگتر میبینیم؛ روح حماسی شاهنامه و رستم و تهمتن برای مردم تاجیکستان جلوهگری میکند. من بارها دیدم چگونه اهالی فرهنگ تاجیکستان از اقدامات ما در طول جنگ با هیجان و غیرت حرف میزنند.
در ابتدای آتشبس بعد از مدتها تماسی کوتاه با دکتر صفر عبدالله، استاد سرشناس تاجیک و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی گرفتم. سه دقیقه توانستم صحبت کنم؛ از این سه دقیقه، دو دقیقه برای ایران گریه میکرد و در یک دقیقه از جنگ و نگرانی از وضعیت ایران عزیز گفت. سایر اهالی فرهنگ تاجیکستان نیز همین بودند و این احساس نه فقط در این جنگ، که حتی در میدانهای مختلف ورزشی از جمله مسابقات جام جهانی نیز به چشم میآمد و بهقول خودشان از ایران مخلصی (طرفداری) میکردند.
* تسنیم: آموزش خط فارسی امروز در تاجیکستان چگونه پی گرفته میشود؟ آیا تلاشهای گذشته ایران در زمینه تولید نرمافزار و منابع و غیره همچنان مورد استفاده است؟
امروز پیشرفتهای علمی تأثیر بهسزایی در آموزش خط و زبان فارسی گذاشته است؛ برای نمونه در دورهای که من در تاجیکستان حضور داشتم یک نرمافزار تبدیل خط سیریلیک به فارسی ایجاد شده بود. بعد از بازگشت از تاجیکستان هر زمان که دو بار از تاجیکستان با من تماس گرفته میشد حدس میزدم برای نرمافزار مشکلی پیش آمده که نمیتوانند با آن کار کنند، اما اکنون ماهها هیچ تماسی گرفته نمیشود. چرا؟ چون شاید دیگر نیازی به نرمافزار ندارند؛ با رشد هوش مصنوعی مشکلات بسیاری حل شده و از هوش مصنوعی کمک گرفته میشود.
فضای رسانهای و علمی که ایجاد شده است، کارها را تسهیل کرده، بنابراین میتوان از این ظرفیت برای پیشبرد زبان فارسی نیز بهره گرفت. باید از ظرفیتهای موجود بهره گرفت و از غفلتها درس آموخت.
برای مثال یکی از غفلتهای ما کتاب «گام اول» است که بنیاد سعدی آن را چاپ کرده است؛ با کمرنگ شدن روابط دو کشور این کتاب نیز فراموش شد، این کتاب اکنون نیز یکی از بهترین منابع به شمار میرود.
* تسنیم: توجه تاجیکها به شاهنامه قابل توجه است، این توجه چه اندازه میتواند در تقویت زبان فارسی در این کشور مؤثر باشد؟
شاهنامه یکی از منابع مهم در تاجیکستان بهشمار میرود که نقشی فرازبانی و هویتی در این کشور ایفا میکند؛ اهمیت شاهنامه تا جایی است که تا همین چند سال پیش مهریه دختران تاجیک شاهنامه بود؛ یک جلد شاهنامه معادل یک شتر بود. اهمیت شاهنامه فراتر از حوزه زبانی و به حوزه هویتی و تمدنی تاجیکها مرتبط است. اسامی قهرمانان شاهنامه مثل رستم، سهراب، اسفندیار، فریدون، جمشید و… در تاجیکستان فراوانتر از ایران است.
باز هم مجبورم بگویم داستانهای شاهنامه از استاد فریدون جنیدی که در 11 جلد با دو خط فارسی و سیریلیک با حمایت مؤسسه اکو در انتشارات آرون منتشر شد نیز از آن غفلتهایی است که انتشار آن در دورهٔ رکود روابط، طبق چشماندازی که مدنظر بود پیش نرفت.
به جای جایگزین کردن خط فارسی باید به تقویت آن بپردازیم
* تسنیم: آیا تأکید اخیر رئیسجمهور تاجیکستان میتواند منجر به جایگزینی فارسی بهجای سیریلیک شود؟
تقویت زبان فارسی در تاجیکستان اقتصاد قوی و پشتوانه میخواهد. در فعالیتهای فرهنگی از بحث جایگزینی خط فارسی بهجای خط سیریلیک باید فاصله گرفت؛ باید در کنار خط سیریلیک تنها به تقویت خط فارسی بپردازیم؛ چراکه 80 سال است که مردم تاجیکستان با خط سیریلیک نوشتهاند و جزوی از ادبیاتشان شده است. بهجای تأکید بر جایگزینی، باید تأکید بر فراگیری هر دو خط داشته باشیم؛ خط سیریلیک حامل 80 سال معارف معاصر است و خط فارسی هم بیش از 1000 سال بار تاریخی و فرهنگی این کشور را در بر داشته است؛ پس فراگیری هر دو مهم است.
انتهای پیام/
دیدگاهتان را بنویسید