فتح نزدیک و غلبه اسلام با ظهور قائم؛ دو جلوه مهدوی در سوره صف

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: هرچه زمان به پیش می‌رود، نشانه‌های آشفتگی و بحران در جوامع انسانی آشکارتر می‌شود. گسترش جنگ‌ها، خشونت‌ها، بی‌عدالتی‌ها و ناامنی‌های گسترده، انسان معاصر را بیش از گذشته با این پرسش روبه‌رو کرده است که پایان این وضعیت چه خواهد بود. در چنین شرایطی، اندیشه «منجی» و انتظار ظهور مصلح جهانی، به‌عنوان یکی از امیدهای بزرگ بشریت، بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند.

یکی از حکمت‌های مهم این تحولات آن است که انسان‌ها به ناتوانی خود در برقراری عدالت کامل پی ببرند و نیازشان به هدایت الهی و امام زنده را عمیق‌تر احساس کنند. هنگامی که بشر در برابر بحران‌های اخلاقی و اجتماعی به بن‌بست می‌رسد، زمینه برای توجه به وعده‌های الهی درباره ظهور منجی فراهم‌تر می‌شود.

این وعده، تنها یک باور محدود به یک دین یا فرهنگ خاص نیست. در بسیاری از متون مقدس، از عهدین گرفته تا زبور داود و قرآن کریم، سخن از روزی به میان آمده است که عدالت الهی توسط صالحان بر زمین حاکم می‌شود و منجی الهی بساط ظلم و فساد را برمی‌چیند. در فرهنگ اسلامی نیز این وعده با آموزه ظهور «قائم» به‌صورت روشن و گسترده مطرح شده است.

در این میان، هر یک از ادیان و مکاتب کوشیده‌اند تصویر و تفسیر خاصی از «منجی» ارائه دهند و گاه آن را در چارچوب باورها و منافع خود تعریف کنند. در سنت یهودی نیز مفهوم «ماشیح» یا منجی مطرح است؛ در دوره‌های جدید، برخی جریان‌های سیاسیِ منتسب به صهیونیسم کوشیده‌اند این باور دینی را با اهداف سیاسی و ملی‌گرایانه پیوند دهند و آن را به ابزاری برای توجیه سیاست‌ها و برنامه‌های خود تبدیل کنند. چنین رویکردی سبب شده است که مفهوم معنوی و الهیِ منجی در مواردی در خدمت اهداف قدرت و سلطه قرار گیرد. 

اما تصویری که قرآن به همراه معلمان آن یعنی پیامبر اکرم و اهل بیت وحی از مهدویت ارائه می‌دهند، دقیق‌تر و جامع‌تر است. در میان سوره‌های قرآن، برخی آیات و سوره‌ها در پرتو روایات رنگ و بوی مهدوی بیشتری پیدا می‌کنند. سورۀ صف یکی از این سوره‌هاست که در آن از «تجارت نجات‌بخش»، «نصر الهی» و «فتح قریب» سخن گفته شده است؛ مفاهیمی که در روایات، با ولایت و ظهور حضرت قائم علیه‌السلام پیوند خورده‌اند.

در یکی از روایات از امام باقر علیه‌السلام نقل شده در تفسیر این آیات آمده است که وقتی آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَى تِجَارَهٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ» نازل شد، مؤمنان گفتند اگر بدانیم این تجارت چیست، مال و جان و حتی فرزندان خود را در راه آن فدا می‌کنیم و خداوند فرمود «تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ‌». یعنی این تجارت، ایمان به خدا و رسول و جهاد در راه خدا با مال و جان است؛ در روایتی دیگر امام صادق علیه‌السلام به لایۀ پنهان یا تأویل این آیه بیشتر اشاره کرده، می‌فرماید امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «من همان تجارت پرسودی هستم که انسان را از عذاب دردناک نجات می‌دهد»؛ اشاره‌ای به اینکه پیوند با ولایت الهی و تمسک به امام حق، راه نجات حقیقی انسان‌هاست.

و در پایان نیز خداوند فرمود «وَ أُخْرىٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ‌»؛  یعنی دیگر چیزی که آن را دوست دارید، نصری از خدا و فتحی آشکار است. امام تأکید کردند جلوه‌های آن در دنیا با فتح قائم عجل اللّه فرجه الشریف و نیز فتح مکه است. 

از سوی دیگر، قرآن کریم در آیه‌ای دیگر وعده می‌دهد: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدىٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ». در روایتی در تفسیر البرهان ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند، آن حضرت می‌فرماید به خدا قسم تأویل این آیه تحقق نیافته و زمان آن هنگامی خواهد بود که قائم علیه‌السلام ظهور کند و دین حق بر همه ادیان غلبه یابد. در ادامه همین روایت، تصویر روشنی از گستره عدالت در آن عصر ارائه می‌شود؛ عصری که در آن هیچ مرکز پنهان ظلم و شرک باقی نخواهد ماند و حتی اگر دشمنان در دل سنگ‌ها پنهان شوند، حقیقت آشکار خواهد شد. این بیان نشان‌دهنده گستردگی و فراگیری عدالت در دوران حکومت جهانی قائم است.

در روایتی دیگر از امام موسی کاظم علیه‌السلام نیز تفسیر این آیه با ظهور قائم پیوند خورده است. آن حضرت در پاسخ به پرسشی درباره معنای «لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ» فرمودند که این برتری کامل دین حق در زمان ظهور قائم تحقق می‌یابد و در آن زمان، نور الهی به‌وسیله ولایت او کامل می‌شود. (الکافی، ج1، ص358)

همچنین امام باقر علیه‌السلام در روایتی دیگر همین آیه را به عصر ظهور تفسیر کرده و می‌فرمایند که خداوند دین اسلام را در زمان قیام قائم بر همه ادیان مسلط خواهد ساخت.

این روایات در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که وعده قرآنیِ غلبه دین حق، در نگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام افقی فراتر از پیروزی‌های تاریخی اولیه اسلام دارد و به تحقق کامل عدالت در آینده تاریخ اشاره می‌کند.

با کنار هم قرار دادن این احادیث می‌توان دریافت که در سوره صف دو جلوه مهم از تحقق وعده الهی دیده می‌شود: نخست جلوه تاریخی آن در پیروزی‌های آغازین اسلام، مانند فتح مکه، و دوم جلوه نهایی و کامل آن در عصر ظهور حضرت قائم علیه‌السلام؛ عصری که در آن عدالت الهی در سراسر زمین گسترش می‌یابد.

از این منظر، آیات سوره صف تنها گزارشی از یک پیروزی تاریخی نیستند، بلکه چشم‌اندازی از آینده تاریخ را نیز ترسیم می‌کنند. آینده‌ای که در آن وعده «نصر من الله و فتح قریب» به کامل‌ترین شکل خود تحقق می‌یابد و انسان‌ها شاهد غلبه نهایی حق بر باطل خواهند بود؛ وعده‌ای که امید و انتظار را در دل مؤمنان زنده نگه می‌دارد و آنان را به پایبندی به ایمان، جهاد و ولایت دعوت می‌کند.
 

انتهای پیام/