روز پرچم؛ وقتی یک نماد، روایتگر هویت و استقلال یک ملت می‌شود

خبرگزاری مهر، گروه جامعه؛ به مناسبت یکم مهر، روز پرچم، مرتضی عبدی، رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه، در گفتگو با خبرنگار مهر به بررسی جایگاه پرچم در حقوق بین‌الملل، حقوق داخلی ایران و نظام‌های حقوقی کشورهای مختلف پرداخت و تأکید کرد که پرچم را نمی‌توان صرفاً یک قطعه پارچه یا یک نشانه تشریفاتی دانست، بلکه این نماد در عرصه داخلی و بین‌المللی، با هویت ملی، حاکمیت، شخصیت حقوقی دولت‌ها و روابط دیپلماتیک پیوند خورده است.

پرچم؛ نماد هویت ملی و حضور رسمی دولت‌ها

عبدی در تشریح جایگاه پرچم در حقوق بین‌الملل اظهار کرد: پرچم را نمی‌توان صرفاً یک قطعه پارچه یا یک نشانه تشریفاتی دانست.پرچم یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای هویت ملی، استقلال، شخصیت حقوقی و حضور رسمی دولت‌ها در جامعه بین‌المللی است.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه تصریح کرد: البته از نظر فنی، پرچم عنصر تشکیل‌دهنده دولت محسوب نمی‌شود؛ اما دولت پس از شکل‌گیری، پرچم را به عنوان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های رسمی خود در روابط داخلی و خارجی به کار می‌گیرد. وقتی پرچم جمهوری اسلامی ایران در سفارتخانه، کنسولگری، سازمان ملل متحد، یک نشست بین‌المللی یا در کنار پرچم سایر کشورها برافراشته می‌شود، این صرفاً یک اقدام تشریفاتی نیست؛ بلکه نشانه حضور رسمی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک دولت مستقل و صاحب حاکمیت در عرصه بین‌المللی است.

وی گفت: بنابراین، پرچم اگرچه خود حاکمیت نیست، اما یکی از برجسته‌ترین نمادهای حاکمیت است.

جایگاه پرچم در حقوق بین‌الملل

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه در پاسخ به این پرسش که آیا حقوق بین‌الملل برای پرچم شأن و حمایت مشخصی قائل شده است، گفت: بله، اما باید با دقت حقوقی صحبت کنیم. حقوق بین‌الملل یک «جرم بین‌المللی عام» تحت عنوان توهین به پرچم همه کشورها ایجاد نکرده است؛ اما در حوزه روابط دیپلماتیک و کنسولی، برای استفاده و جایگاه پرچم قواعد مشخصی وجود دارد.

وی افزود: ماده ۲۰ کنوانسیون وین ۱۹۶۱ درباره روابط دیپلماتیک حق مأموریت دیپلماتیک و رئیس آن را برای استفاده از پرچم و نشان دولت فرستنده بر محل مأموریت، اقامتگاه رئیس مأموریت و وسایل نقلیه رسمی شناسایی کرده است.

عبدی ادامه داد: در حوزه کنسولی نیز ماده ۲۹ کنوانسیون وین ۱۹۶۳ درباره روابط کنسولی استفاده از پرچم و نشان دولت فرستنده را در اماکن کنسولی و برخی محل‌ها و وسایل رسمی به رسمیت شناخته است. بنابراین پرچم در نظام حقوقی روابط خارجی، موضوع یک حق رسمی و شناخته‌شده بین‌المللی است.

پرچم جمهوری اسلامی ایران در قانون اساسی

عبدی با اشاره به جایگاه پرچم جمهوری اسلامی ایران در حقوق داخلی اظهار کرد: در ایران، جایگاه پرچم حتی در سطح قانون اساسی تصریح شده است.اصل ۱۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پرچم رسمی ایران را با سه رنگ سبز، سفید و سرخ و نشان مخصوص جمهوری اسلامی ایران و شعار «الله‌اکبر» تعریف می‌کند.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه افزود: بنابراین پرچم جمهوری اسلامی ایران صرفاً یک نماد عرفی نیست؛ بلکه در قانون اساسی کشور به رسمیت شناخته شده است.این موضوع اهمیت حقوقی ویژه‌ای دارد و نشان می‌دهد که پرچم بخشی از نظام رسمی نمادهای جمهوری اسلامی ایران است.

حمایت قانونی از پرچم در نظام‌های حقوقی مختلف

وی در ادامه با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در حمایت از پرچم اظهار کرد: حمایت حقوقی از پرچم موضوعی منحصر به ایران نیست. برای مثال، آلمان در قانون جزای خود برای اهانت به رنگ‌ها، پرچم، نشان و سرود جمهوری فدرال آلمان ضمانت کیفری پیش‌بینی کرده است. همچنین قانون جزای آلمان در شرایط مقرر از پرچم و برخی نمادهای دولت‌های خارجی نیز حمایت کیفری می‌کند.

وی افزود: فرانسه در ماده ۴۳۳-۵-۱ قانون جزای خود، در شرایط مشخص، اهانت علنی به پرچم سه‌رنگ فرانسه یا سرود ملی را قابل مجازات دانسته است.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه ادامه داد: ترکیه در ماده ۳۰۰ قانون جزای خود برای تحقیر علنی پرچم ترکیه، از جمله از طریق پاره‌کردن یا سوزاندن، مجازات حبس پیش‌بینی کرده است.

عبدی بیان کرد: هند در قانون Prevention of Insults to National Honour Act ۱۹۷۱ برای رفتارهای مشخصی مانند سوزاندن، پاره‌کردن، تخریب یا لگدمال‌کردن پرچم ملی ضمانت اجرای کیفری مقرر کرده است.

وی گفت: چین نیز در قانون پرچم ملی و قانون جزای خود، هتک عمدی پرچم در شرایط مقرر را قابل مجازات دانسته و پرچم را صراحتاً «نماد و نشان جمهوری خلق چین» معرفی کرده است. پس اگر کسی تصور کند حمایت حقوقی از پرچم صرفاً یک رویکرد ایرانی است، بررسی تطبیقی قوانین کشورها چنین تصوری را تأیید نمی‌کند.

آلمان و حمایت کیفری از پرچم دولت‌های خارجی

عبدی درباره اینکه کدام کشورها در این زمینه مقررات صریح‌تری دارند، گفت: اگر بخواهیم از منظر حقوق تطبیقی صحبت کنیم، آلمان، فرانسه، ترکیه، هند و چین نمونه‌های روشنی هستند. برای مثال، آلمان حتی در شرایط مقرر از پرچم دولت خارجی نیز حمایت کیفری می‌کند.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه توضیح داد: طبق قانون جزای آلمان، تعرض، تخریب یا رفتار موهن نسبت به پرچم دولت خارجی که به نحو قانونی یا مطابق عرف شناخته‌شده در معرض نمایش قرار گرفته باشد، در شرایط قانونی می‌تواند تا دو سال حبس یا جزای نقدی داشته باشد.

عبدی تصریح کرد: این نکته از منظر روابط بین‌الملل بسیار قابل توجه است؛ زیرا نشان می‌دهد که حمایت از شأن پرچم فقط یک مسئله داخلی نیست؛ برخی کشورها احترام به نماد دولت خارجی را نیز در چارچوب نظم حقوقی خود مورد حمایت قرار داده‌اند.

ترکیه؛ حمایت کیفری از حرمت پرچم

وی درباره رویکرد ترکیه اظهار کرد: بله، ترکیه نمونه قابل توجهی در این زمینه است. قانون شماره ۲۸۹۳ ترکیه درباره پرچم، مقررات مفصلی برای شکل، نحوه استفاده و حفاظت از پرچم ترکیه مقرر کرده است.

وی افزود: علاوه بر آن، ماده ۳۰۰ قانون جزای ترکیه برای تحقیر علنی پرچم ترکیه از طریق رفتارهایی مانند پاره‌کردن یا سوزاندن، مجازات یک تا سه سال حبس پیش‌بینی کرده است. در عین حال، قانون ترکیه میان رفتار تحقیرآمیز و انتقاد مشروع نیز تفکیک‌هایی دارد.

عبدی تصریح کرد: این نکته برای ما مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد می‌توان همزمان از حرمت نماد ملی حمایت کرد و حدود آزادی بیان را نیز به صورت حقوقی مشخص نمود.

فرانسه؛ حمایت قانونی در شرایط مشخص

عبدی درباره رویکرد فرانسه گفت: فرانسه نیز نمونه مهمی است.طبق ماده ۴۳۳-۵-۱ قانون جزای فرانسه، اهانت علنی به پرچم سه‌رنگ فرانسه یا سرود ملی در جریان مراسمی که توسط مقامات عمومی سازمان‌دهی یا تنظیم شده باشد، در شرایط مقرر با جزای نقدی مواجه است و در صورت ارتکاب گروهی، مجازات شدیدتری پیش‌بینی شده است.

وی افزود: بنابراین حتی در کشوری که آزادی بیان جایگاه مهمی دارد، قانونگذار در شرایط مشخص برای پرچم ملی حمایت کیفری پیش‌بینی کرده است.

هند و جرم‌انگاری رفتارهای مشخص علیه پرچم

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه در ادامه به رویکرد هند اشاره کرد و گفت: هند نیز قانون ویژه‌ای تحت عنوان: Prevention of Insults to National Honour Act, ۱۹۷۱ دارد.

عبدی ادامه داد: بر اساس بخش ۲ این قانون، رفتارهای مشخصی مانند سوزاندن، پاره‌کردن، مخدوش‌کردن، تخریب یا لگدمال‌کردن پرچم ملی و برخی رفتارهای تحقیرآمیز نسبت به آن، در شرایط مقرر جرم محسوب می‌شود و مجازات می‌تواند تا سه سال حبس، جزای نقدی یا هر دو باشد. در عین حال، قانون هند میان چنین رفتارهایی و انتقاد قانونی با هدف تغییر پرچم تفکیک قائل شده است.

عبدی تصریح کرد: این تجربه تطبیقی نشان می‌دهد که حمایت کیفری از پرچم لزوماً به معنای نفی مطلق آزادی بیان نیست.

چین؛ پیوند پرچم با هویت و شأن دولت

وی درباره رویکرد چین نیز گفت: قانون پرچم ملی جمهوری خلق چین صراحتاً پرچم را «نماد و نشان جمهوری خلق چین» معرفی می‌کند.

عبدی افزود: این قانون با هدف دفاع از حرمت پرچم و تقویت آگاهی نسبت به دولت و میهن‌دوستی وضع شده و برای برخی رفتارهای عمدی مانند سوزاندن، پاره‌کردن، آلوده‌کردن یا لگدمال‌کردن پرچم در ملأعام، مسئولیت قانونی پیش‌بینی کرده است.

وی ادامه داد: قانون جزای چین نیز برای هتک عمدی پرچم یا نشان ملی در اماکن عمومی، در شرایط مقرر، مجازات در نظر گرفته است.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه خاطرنشان کرد: این نمونه نشان می‌دهد که در برخی نظام‌های حقوقی، حفاظت از نماد ملی مستقیماً با مفهوم هویت و شأن دولت پیوند خورده است.

تعرض به پرچم ایران در خارج؛ آیا الزاماً نقض حقوق بین‌الملل است؟

عبدی درباره اینکه آیا تعرض به پرچم ایران در کشور خارجی الزاماً نقض حقوق بین‌الملل محسوب می‌شود، گفت: اینجا باید بسیار دقیق باشیم.

وی توضیح داد: اگر یک فرد در یک خیابان عمومی کشور خارجی پرچم ایران را بسوزاند، این رفتار ممکن است طبق قانون آن کشور جرم باشد یا نباشد. اما صرف وقوع آن، بدون احراز شرایط دیگر، الزاماً به معنای «نقض حقوق بین‌الملل توسط دولت آن کشور» نیست. اما اگر تعرض در مقابل یا در ارتباط با سفارت و کنسولگری ایران رخ دهد، مسئله حقوقی متفاوت می‌شود.

وی ادامه داد: کنوانسیون وین درباره روابط دیپلماتیک و کنسولی، تعهدات مشخصی برای دولت پذیرنده در زمینه حمایت از اماکن و فعالیت‌های مأموریت‌های خارجی مقرر کرده است. بنابراین باید میان رفتار فرد خصوصی، جرم داخلی، تعرض به مأموریت دیپلماتیک و مسئولیت بین‌المللی دولت تفکیک کرد.

وی افزود: این تفکیک از نظر حقوقی بسیار مهم است.

تعهد دولت میزبان در قبال مأموریت‌های دیپلماتیک و کنسولی

عبدی در پاسخ به این پرسش که آیا دولت میزبان مکلف است از پرچم ایران حفاظت کند، اظهار کرد: یک قاعده عام وجود ندارد که دولت‌ها را مکلف کند در هر نقطه از قلمرو خود از هر پرچم خارجی در برابر هرگونه رفتار فردی حفاظت کنند. اما در مورد مأموریت‌های دیپلماتیک و کنسولی، دولت پذیرنده تعهدات مشخصی دارد.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه گفت: ماده ۲۲ کنوانسیون وین ۱۹۶۱ دولت پذیرنده را مکلف می‌کند اقدامات مناسب برای حمایت از اماکن مأموریت دیپلماتیک در برابر ورود یا خسارت و برای جلوگیری از برهم‌زدن آرامش مأموریت یا لطمه به حیثیت آن اتخاذ کند. در روابط کنسولی نیز ماده ۳۱ کنوانسیون وین ۱۹۶۳ تعهد مشابهی درباره حمایت از اماکن کنسولی مقرر می‌کند.

وی تصریح کرد: پس اگر پرچم رسمی ایران در ارتباط با مأموریت دیپلماتیک مورد تعرض قرار گیرد، موضوع می‌تواند فراتر از «توهین به یک نماد» باشد و به تعهد بین‌المللی دولت پذیرنده در حمایت از مأموریت ایران مربوط شود.

پرچم در حقوق بشردوستانه و شرایط جنگ

عبدی در ادامه به جایگاه پرچم در زمان مخاصمات مسلحانه اشاره کرد و گفت: در شرایط جنگ، پرچم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.در حقوق بشردوستانه بین‌المللی، پرچم می‌تواند مستقیماً با شیوه‌های جنگ ارتباط پیدا کند.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه افزود: مواد ۳۷ تا ۳۹ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ محدودیت‌هایی درباره استفاده از پرچم‌ها، علائم و نشان‌های دولت‌های بی‌طرف، طرف‌های مخاصمه و برخی علائم حمایتی مقرر کرده‌اند. به‌ویژه استفاده فریبکارانه از علائم و نشانه‌های طرف مقابل در شرایطی که برای کشتن، مجروح‌کردن یا اسیر کردن دشمن به کار رود، می‌تواند مصداق Perfidy یا فریب خائنانه باشد.

وی ادامه داد: همچنین اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی، در شرایط مقرر، سوءاستفاده از پرچم آتش‌بس، پرچم یا نشان نظامی دشمن یا نشانه‌های سازمان ملل را در زمره برخی اعمالی که می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود، قرار داده است. بنابراین در مخاصمه مسلحانه، پرچم فقط یک نماد سیاسی نیست؛ در مواردی موضوع مستقیم حقوق بشردوستانه بین‌المللی قرار می‌گیرد.

پرچم و مرز میان آزادی بیان و حمایت از نماد ملی

وی درباره نسبت احترام به پرچم و آزادی بیان اظهار کرد: این مسئله به نظام حقوقی هر کشور و نحوه تنظیم محدودیت‌ها بستگی دارد. ماده ۱۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی آزادی بیان را به رسمیت شناخته است، اما محدودیت‌های قانونی و ضروری برای اهداف مشروع مشخص را نیز می‌پذیرد. به همین دلیل کشورها رویکردهای متفاوتی دارند.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه ادامه داد: برای مثال، در ایالات متحده، دیوان عالی در پرونده‌های Texas v. Johnson و United States v. Eichman سوزاندن پرچم در مقام بیان سیاسی را تحت حمایت آزادی بیان قرار داد.

عبدی تصریح کرد: در مقابل، آلمان، فرانسه، ترکیه، هند و چین در شرایط مقرر حمایت کیفری بیشتری از پرچم و نمادهای ملی خود پیش‌بینی کرده‌اند. پس حقوق بین‌الملل یک مدل واحد و اجباری برای همه کشورها تعیین نکرده است.

آیا حمایت از پرچم ایران باید تقویت شود؟

عبدی درباره ضرورت تقویت حمایت حقوقی از پرچم ایران اظهار کرد: از منظر حقوقی، این موضوع می‌تواند محل بحث و بررسی قانونگذار باشد. اگر قانونگذار بخواهد حمایت کیفری مشخص‌تری از پرچم جمهوری اسلامی ایران پیش‌بینی کند، باید با رعایت اصول مسلم حقوق کیفری از جمله اصل قانونی بودن جرم و مجازات، اصل تناسب، شفافیت رفتار مجرمانه، تعیین دقیق عنصر مادی و معنوی جرم و رعایت حدود آزادی بیان، این کار را انجام دهد.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه تصریح کرد: تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که حمایت از پرچم می‌تواند همراه با تعریف دقیق رفتارهای ممنوع و تفکیک آن از انتقاد مشروع صورت گیرد.

ابزارهای ایران در صورت تعرض به پرچم در خارج از کشور

عبدی در پاسخ به این پرسش که اگر پرچم ایران در خارج مورد تعرض قرار گیرد، ایران چه ابزارهایی دارد، گفت: ایران می‌تواند متناسب با ماهیت واقعه از ابزارهای مختلف استفاده کند.

وی این ابزارها را چنین برشمرد:

اعتراض رسمی دیپلماتیک؛

احضار نماینده دیپلماتیک کشور مربوط؛

درخواست تحقیق و تعقیب مرتکبان طبق قانون داخلی کشور محل وقوع؛

درخواست اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از تکرار؛

در صورت ارتباط با مأموریت دیپلماتیک یا کنسولی، استناد به تعهدات دولت پذیرنده؛

در صورت تحقق شرایط مسئولیت بین‌المللی، پیگیری موضوع از مسیرهای حقوقی و دیپلماتیک مربوط.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه تأکید کرد: اما یک اصل را نباید فراموش کرد: اول باید واقعیت حقوقی حادثه دقیقاً احراز شود.محل وقوع، هویت مرتکب، وضعیت پرچم، ارتباط آن با نمایندگی رسمی ایران، واکنش مقامات کشور میزبان و قوانین داخلی آن کشور، همگی در تعیین واکنش حقوقی ایران اهمیت دارند.

پرچم و مفهوم احترام متقابل دولت‌ها

عبدی در ادامه با اشاره به ارتباط پرچم با احترام متقابل دولت‌ها اظهار کرد: در فرهنگ دیپلماتیک، بدون تردید پرچم با احترام متقابل دولت‌ها ارتباط عمیقی دارد. اما از منظر فنی حقوق بین‌الملل، باید گفت احترام متقابل دولت‌ها اساساً بر قواعدی مانند حاکمیت، برابری دولت‌ها، عدم مداخله، روابط دیپلماتیک و مصونیت مأموریت‌ها استوار است.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه ادامه داد: پرچم یکی از برجسته‌ترین نمادهای قابل مشاهده این نظم است. بنابراین احترام به پرچم، در جایگاه خود، بخشی از فرهنگ احترام متقابل میان ملت‌ها و دولت‌هاست؛ اما نباید این گزاره را به یک قاعده مطلق و مستقل حقوق بین‌الملل تبدیل کرد.

سه لایه مهم پرچم؛ از هویت ملی تا دیپلماسی

وی درباره مهم‌ترین نکته‌ای که درباره پرچم ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است، گفت: به نظر من، مهم‌ترین نکته این است که بحث پرچم نباید صرفاً به «توهین» یا «سوزاندن» آن محدود شود.

عبدی اظهار کرد: پرچم سه لایه دارد: هویت ملی؛ حاکمیت و شخصیت حقوقی دولت؛ و دیپلماسی و روابط بین‌الملل.

وی افزود: پرچم جمهوری اسلامی ایران در قانون اساسی شناسایی شده و در روابط خارجی نیز به عنوان نشان رسمی دولت ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه ادامه داد: بنابراین وقتی در مقابل سفارت جمهوری اسلامی ایران، در یک اجلاس بین‌المللی یا در یک سازمان بین‌المللی پرچم ایران برافراشته می‌شود، این پرچم حامل یک پیام روشن است: جمهوری اسلامی ایران در این عرصه حضور دارد و به عنوان یک دولت دارای شخصیت حقوقی بین‌المللی شناخته می‌شود.

پیام روز پرچم؛ فراتر از یک نماد

عبدی در پایان و در پاسخ به این پرسش که پیام او در روز پرچم چیست، گفت: پیام من این است: پرچم ایران را نباید فقط بر فراز ساختمان‌ها دید؛ باید جایگاه آن را در فرهنگ حقوقی، دیپلماسی و حافظه تاریخی ملت ایران شناخت.

وی افزود: پرچم جمهوری اسلامی ایران برای ملت ایران یک نماد هویتی است و در عرصه بین‌المللی نیز نشانه رسمی حضور و نمایندگی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. ما در دفاع از پرچم ایران از یک تکه پارچه دفاع نمی‌کنیم؛ از شأن نماد رسمی یک دولت، از هویت ملی و از جایگاه ایران در جامعه بین‌المللی سخن می‌گوییم.

وی ادامه داد: تجربه حقوقی کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که حمایت از نمادهای ملی امری استثنایی نیست.

رئیس امور بین‌الملل مرکز وکلای قوه قضاییه خاطرنشان کرد: آلمان، فرانسه، ترکیه، هند و چین، هر یک با مدل حقوقی متفاوت، برای پرچم و نمادهای ملی خود حمایت‌های قانونی مشخصی ایجاد کرده‌اند. بنابراین مطالبه احترام به پرچم ایران، اگر در چارچوب قانون و حقوق بین‌الملل مطرح شود، مطالبه‌ای کاملاً قابل فهم و قابل دفاع است.

وی در پایان تأکید کرد:پرچم جمهوری اسلامی ایران باید برافراشته باشد؛ نه فقط بر فراز ساختمان‌ها، بلکه در فرهنگ حقوقی، حافظه تاریخی و وجدان ملی ما. و در عرصه بین‌المللی نیز پیام ما روشن است: احترام به پرچم، احترام به نماد رسمی یک ملت و دولت است؛ و دفاع حقوقی از پرچم ایران، بخشی از صیانت از هویت، استقلال و شأن جمهوری اسلامی ایران در جامعه بین‌المللی است.