شکار «اوربیتر»بر فراز هرمز، پهپاد اسرائیل چگونه هدف پدافند قرار گرفت؟

خبرگزاری مهر-گروه سیاست-هادی رضائی: روز گذشته یک فروند پهپاد شناسایی پیشرفته «اوربیتر» ساعت ۱۸:۳۰ بر فراز تنگه هرمز توسط سامانه‌های پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران هدف قرار گرفت و منهدم شد. پرنده‌ای که از خانواده پهپادهای تاکتیکی پیشرفته ساخت شرکت اسرائیلی Aeronautics است و برای مأموریت‌های شناسایی، مراقبت، جمع‌آوری اطلاعات و عملیات دریایی طراحی شده است.

به گزارش روابط عمومی ارتش، این پهپاد با آتش سامانه‌های بومی نیروی پدافند هوایی ارتش و در چارچوب شبکه یکپارچه پدافند هوایی کشور بر فراز تنگه هرمز مورد اصابت قرار گرفت.

اگرچه در اطلاعیه ارتش مدل دقیق پهپاد اعلام نشده است، اما خانواده اوربیتر از جمله سامانه‌های شناخته‌شده شرکت اسرائیلی Aeronautics محسوب می‌شود؛ پهپادهایی که برای انجام مأموریت‌های چندمنظوره اطلاعات، شناسایی و مراقبت در محیط‌های زمینی و دریایی توسعه یافته‌اند.

«اوربیتر» چه پهپادی است؟

اوربیتر یک پهپاد تاکتیکی با مداومت پروازی بالا است که به‌صورت مستقل از باند طراحی شده و قابلیت حمل چند محموله هم‌زمان را دارد. سازنده آن را یک سامانه چندمنظوره برای مأموریت‌های ISTAR معرفی می‌کند؛ مفهومی که طیفی از اطلاعات، مراقبت، شناسایی و کسب هدف را دربر می‌گیرد.

یکی از ویژگی‌های مهم این پهپاد، انعطاف‌پذیری آن در انتخاب پیکربندی عملیاتی است. نسخه پایه می‌تواند با پرتابگر و سامانه بازیابی چتر مورد استفاده قرار گیرد و نسخه مجهز به کیت عمودپرواز نیز برای افزایش انعطاف عملیاتی عرضه شده است. در پیکربندی VTOL، البته مداومت پروازی اعلام‌شده توسط سازنده به بیش از ۱۲ ساعت کاهش می‌یابد.

پهپادی کوچک با مأموریت‌های بزرگ

بر اساس مشخصات رسمی اوربیتر در نسخه ۴ حداکثر وزن برخاست ۵۵ کیلوگرم دارد، می‌تواند تا ارتفاع ۱۸ هزار پا پرواز کند و حداکثر سرعت آن ۷۰ گره اعلام شده است. مداومت پروازی آن نیز بیش از ۲۴ ساعت عنوان شده است.

ظرفیت حمل محموله این پهپاد تا ۱۲ کیلوگرم اعلام شده و همین ظرفیت امکان نصب هم‌زمان چند حسگر و سامانه مأموریتی را فراهم می‌کند. در بروشور سازنده، تجهیزاتی مانند دوربین‌های الکترواپتیکی و فروسرخ، سامانه‌های جنگ الکترونیک، رادار دهانه مصنوعی، رادار گشت دریایی و سامانه شناسایی خودکار کشتی‌ها برای این خانواده ذکر شده است.

این ویژگی در محیطی مانند تنگه هرمز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مأموریت یک پهپاد شناسایی دریایی می‌تواند تنها به تصویربرداری محدود نباشد و بسته به محموله نصب‌شده، شامل پایش شناورها، جمع‌آوری اطلاعات الکترونیکی، شناسایی اهداف و انتقال اطلاعات به واحدهای دیگر نیز بشود.

برد؛ ۱۵۰ کیلومتر یا بیشتر؟

یکی از اعداد قابل توجه درباره اوربیتر ، برد ارتباطی آن است. بروشور رسمی سازنده، ارتباط خط دید را تا ۱۵۰ کیلومتر اعلام می‌کند و هم‌زمان از قابلیت ارتباط فراتر از خط دید یا BLOS نیز سخن می‌گوید. بنابراین باید میان «برد لینک ارتباطی» و «برد عملیاتی» تفاوت گذاشت؛ این دو الزاماً یکسان نیستند.

قابلیت SATCOM نیز در نسخه‌های جدید این سامانه مطرح شده است؛ قابلیتی که به گفته سازنده امکان کنترل و تبادل اطلاعات در فواصل فراتر از خط دید را فراهم می‌کند.

چشم الکترونیکی بر فراز دریا

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اوربیتر، مجموعه حسگرهای آن است. این پهپاد می‌تواند به محموله‌های الکترواپتیکی و فروسرخ مجهز شود و در پیکربندی‌های مختلف از رادار گشت دریایی، SAR، AIS، ELINT، COMINT و تجهیزات جنگ الکترونیک نیز بهره ببرد.

در نتیجه، اگر پهپاد منهدم‌شده در تنگه هرمز واقعاً از گونه اوربیتر ۴ بوده باشد، ارزش عملیاتی آن صرفاً به خود پرنده محدود نمی‌شود؛ بخش مهمی از ارزش چنین سامانه‌ای به حسگر، ارتباطات و اطلاعاتی که پیش از انهدام جمع‌آوری می‌کند مربوط است.

به بیان ساده‌تر، یک پهپاد شناسایی ممکن است بدون شلیک حتی یک گلوله، اطلاعات ارزشمندی درباره تحرکات دریایی، موقعیت شناورها و فعالیت سامانه‌های مختلف جمع‌آوری کند.

سابقه حضور در مأموریت‌های دریایی

اوربیتر ۴ از ابتدا برای عملیات دریایی نیز مورد توجه قرار گرفته است. شرکت هندی Mahindra Defence در سال ۲۰۱۸ با Aeronautics برای همکاری در زمینه تولید نسخه دریایی اوربیتر ۴ برای نیروی دریایی هند تفاهم‌نامه امضا کرد. در اعلام رسمی این همکاری، امکان استفاده از این پهپاد برای عملیات از روی شناورهای کوچک نیز مطرح شده بود.

این سابقه نشان می‌دهد که قابلیت دریایی اوربیتر ۴ صرفاً یک کاربرد جانبی نیست و این خانواده از پهپادها از ابتدا برای مأموریت‌هایی مانند پایش مناطق دریایی، حفاظت از شناورها و تأسیسات ساحلی و جمع‌آوری اطلاعات طراحی شده است.

چرا انهدام یک «اوربیتر» در تنگه هرمز مهم است؟

اهمیت این رخداد را باید در دو سطح دید؛ نخست، ارزش خود پهپاد و تجهیزات اطلاعاتی آن و دوم، اهمیت منطقه‌ای که این پرنده در آن منهدم شده است.

تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان است و هر پرواز شناسایی در این منطقه می‌تواند از منظر اطلاعاتی اهمیت داشته باشد. در چنین محیطی، یک پهپاد مجهز به حسگرهای پیشرفته می‌تواند برای ایجاد تصویر لحظه‌ای از وضعیت دریایی منطقه به کار گرفته شود.

از سوی دیگر، انهدام چنین پرنده‌ای نشان‌دهنده وقوع یک زنجیره عملیاتی از کشف، رهگیری، تشخیص و درگیری با هدف است؛ زنجیره‌ای که جزئیات آن تاکنون از سوی ارتش منتشر نشده و بنابراین درباره نوع دقیق رادار، سامانه درگیرشونده، ارتفاع پرواز و نحوه رهگیری نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر کرد.

البته نباید یک نکته فنی نادیده گرفته شود: «اوربیتر» نام یک خانواده پهپادی است و Aeronautics مدل‌های مختلفی از آن را تولید می‌کند؛ از اوربیتر ۲ و ۳ گرفته تا اوربیتر ۴ و ۵. بنابراین تا زمانی که ارتش مدل دقیق پرنده ساقط‌شده یا تصاویر بقایای آن را منتشر نکند، نسبت دادن قطعی حادثه به اوربیتر ۴ نیازمند احتیاط است.

با این حال، اگر منظور از «اوربیتر» در اطلاعیه ارتش همان اوربیتر ۴ باشد، با سامانه‌ای مواجه هستیم که طبق مشخصات سازنده، بیش از ۲۴ ساعت مداومت پروازی، سقف پرواز ۱۸ هزار پا، قابلیت حمل چند محموله و امکان استفاده از حسگرهای متنوع اطلاعاتی و دریایی را دارد.

انهدام این پهپاد بر فراز تنگه هرمز را می‌توان از دو زاویه بررسی کرد: ارزش اطلاعاتی پرنده‌ای که هدف قرار گرفته و توان شبکه پدافندی در کشف و درگیری با یک هدف شناسایی بدون سرنشین.

آنچه تاکنون به‌طور رسمی اعلام شده، انهدام یک فروند پهپاد شناسایی «اوربیتر» توسط سامانه‌های پدافند هوایی ارتش است. جزئیات مهمی همچون مدل دقیق، کشور یا یگان بهره‌بردار، مسیر پروازی، ارتفاع پرواز و سامانه پدافندی مورد استفاده هنوز اعلام نشده است.

با این حال، مشخصات خانواده اوربیتر ۴ نشان می‌دهد که این پهپادها برای ماندگاری طولانی در آسمان و جمع‌آوری اطلاعات در محیط‌های پیچیده طراحی شده‌اند؛ موضوعی که در محیط راهبردی تنگه هرمز، اهمیت چنین پرنده‌ای را دوچندان می‌کند.