از پلنگ ایرانی تا جنگل‌های هیرکانی؛ گنجینه‌ای که باید حفظ شود

خبرگزاری مهر_ گروه جامعه: تنوع زیستی، به عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری طبیعت و حیات انسان، در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر تهدیدهای ناشی از فعالیت‌های انسانی قرار گرفته است. کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که تخریب زیستگاه‌ها، تغییرات اقلیمی، آلودگی منابع طبیعی و شکار غیرمجاز، بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری را در معرض نابودی قرار داده و آینده اکوسیستم‌ها را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.

حفاظت از تنوع زیستی بدون مشارکت مردم و جوامع محلی امکان‌پذیر نخواهد بود و مجموعه‌ای از اقدامات کوچک محلی می‌تواند نقش مهمی در حفظ این سرمایه ارزشمند طبیعی ایفا کند.

حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت حفاظت از تنوع زیستی، آن را یکی از ارکان اصلی پایداری سرزمین، امنیت غذایی، سلامت انسان و تداوم حیات دانست و گفت: تنوع زیستی تنها مجموعه‌ای از گونه‌های گیاهی و جانوری نیست، بلکه شبکه‌ای پیچیده و زنده از زیست‌بوم‌ها، منابع ژنتیکی و فرآیندهای طبیعی است که بقای انسان به آن وابسته است.

ظهرابی با اشاره به افزایش تهدیدات علیه طبیعت اظهار کرد: تخریب زیستگاه‌ها، تغییرات اقلیمی، آلودگی منابع طبیعی، شکار و صید غیرمجاز و بهره‌برداری ناپایدار از منابع، فشار سنگینی بر تنوع زیستی وارد کرده و بسیاری از گونه‌های ارزشمند را در معرض خطر قرار داده است.

وی افزود: حفاظت از تنوع زیستی در حقیقت حفاظت از زندگی است، زیرا چرخه آب، حاصلخیزی خاک، تعادل اقلیم، امنیت غذایی و حتی سلامت اقتصادی جوامع انسانی به پایداری اکوسیستم‌ها وابسته است.

تنوع زیستی؛ سرمایه‌ای غیرقابل جایگزین

اکوسیستم‌ها در بسیاری موارد برگشت‌ناپذیر است و احیای آنها به دهه‌ها زمان و هزینه‌های گسترده نیاز دارد. به همین دلیل حفاظت از طبیعت دیگر صرفاً یک دغدغه محیط زیستی نیست، بلکه به موضوعی راهبردی برای کشورها تبدیل شده است.

ظهرابی نیز در همین زمینه تأکید کرد: تنوع زیستی سرمایه‌ای است که از دست رفتن آن می‌تواند پیامدهای سنگینی برای نسل‌های آینده داشته باشد و هر اقدامی برای حفاظت از آن، نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده کشور محسوب می‌شود.

مشارکت مردم؛ محور اصلی حفاظت از طبیعت

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به نقش جوامع محلی در حفاظت از طبیعت گفت: تجربه نشان داده بدون مشارکت مردم محلی، حفاظت از زیستگاه‌ها و گونه‌های حیات وحش به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

وی ادامه داد: در سال‌های اخیر برنامه‌های مختلفی با محوریت حفاظت مشارکتی اجرا شده که در آن جوامع روستایی، عشایری، سازمان‌های مردم‌نهاد و دوستداران محیط زیست نقش فعالی در مدیریت منابع طبیعی ایفا می‌کنند.

به گفته ظهرابی، حمایت از طرح‌های حفاظتی مبتنی بر جامعه محلی، احیای زیستگاه‌های آسیب‌دیده، مدیریت پایدار جنگل‌ها و مراتع، کاهش تعارض میان انسان و حیات وحش و استفاده از دانش بومی، بخشی از اقدامات انجام شده در این حوزه است.

پایش تنوع زیستی با مشارکت شهروندان

وی همچنین از توسعه برنامه‌های مردمی برای پایش تنوع زیستی خبر داد و گفت: استفاده از ظرفیت شهروندان و علاقه‌مندان محیط زیست برای ثبت مشاهدات و جمع‌آوری داده‌های محیط زیستی، نقش مهمی در شناسایی تهدیدها و حفاظت مؤثر از گونه‌ها دارد.

افزایش مشارکت عمومی در حوزه محیط زیست می‌تواند علاوه بر ارتقای فرهنگ حفاظت از طبیعت، به تصمیم‌گیری دقیق‌تر در مدیریت منابع طبیعی نیز کمک کند.

گیلان؛ زیستگاهی کم‌نظیر در کشور

در همین راستا معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان نیز با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی این استان گفت: گیلان یکی از غنی‌ترین استان‌های کشور از نظر تنوع زیستی است و زیستگاه‌های متنوع آن، شرایط کم‌نظیری را برای گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری فراهم کرده است.

عباس عاشوری اظهار کرد: بیش از ۵۰۰ گونه مهره‌دار و هزاران گونه گیاهی در استان گیلان شناسایی شده که برخی از آنها در معرض تهدید جهانی قرار دارند.

وی افزود: گونه‌هایی مانند پلنگ ایرانی، ماهیان خاویاری و گونه‌های گیاهی ارزشمندی همچون سوسن چلچراغ و شمشاد هیرکانی، بخشی از سرمایه طبیعی این استان محسوب می‌شوند.

عاشوری با اشاره به تنوع کم‌نظیر زیستگاهی در گیلان گفت: وجود جنگل‌های هیرکانی، تالاب‌ها، کوهستان‌ها، جلگه‌های ساحلی و اقلیم‌های متنوع موجب شده این استان به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی کشور تبدیل شود.

فرهنگ بومی؛ بخشی از میراث زیستی

تنوع زیستی تنها به طبیعت محدود نمی‌شود و فرهنگ‌های بومی نیز بخشی از این میراث ارزشمند هستند و شیوه‌های سنتی بهره‌برداری از منابع طبیعی، دانش بومی و سبک زندگی جوامع محلی می‌تواند نقش مهمی در حفاظت از محیط زیست ایفا کند.

در استان گیلان نیز فرهنگ‌های گیلک، تالش و گالش پیوندی دیرینه با طبیعت دارند و بسیاری از سنت‌های محلی بر پایه احترام به محیط زیست شکل گرفته است.

حفاظت از طبیعت؛ مسئولیتی همگانی

حفظ تنوع زیستی تنها وظیفه نهادهای دولتی نیست و همه اقشار جامعه در این زمینه مسئولیت دارند و کاهش تولید پسماند، مصرف بهینه منابع آب، جلوگیری از تخریب جنگل‌ها، مقابله با شکار غیرمجاز و مشارکت در برنامه‌های حفاظتی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ زیست‌بوم‌ها کمک کند.

اگرچه بحران تنوع زیستی ابعادی جهانی دارد، اما حل آن از اقدامات کوچک و مؤثر در سطح محلی آغاز می‌شود؛ اقداماتی که می‌تواند آینده‌ای پایدارتر برای طبیعت و نسل‌های آینده رقم بزند.