اکوساید؛ جنایت علیه زیستن

یادداشت مهمان – نورالله مرادی، معاون سابق آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست: در جهانِ معاصر، جنایت دیگر تنها به معنایِ متوقف کردنِ ضربانِ قلبِ یک انسان نیست. ما در عصری زیست می‌کنیم که «مرگ» ابعادِ هولناک‌تر و وسیع‌تری یافته است؛ مرگی که نه یک فرد، بلکه «امکانِ حیات» را هدف می‌گیرد. وقتی رودخانه‌ای مسموم می‌شود، وقتی خاکی برای قرن‌ها باروری‌اش را از دست می‌دهد و وقتی تنوع زیستی یک اقلیم در جنگ نابود می‌شود، ما با جنایتی روبه‌رو هستیم که فراتر از «نسل‌کشی» است .این جستار، کوششی است برای واکاوی ابعادجنایات محیط زیستی ائتلاف عبری -عربی-امریکایی و تبیین آن در جنگ رمضان.

در ایام جنگ رمضان و بعد از هدف قرار دادن محیط زیست مردم تهران توسط ائتلاف عبری -عربی-امریکایی که چندین شبانه روز زندگی عادی،سلامت وحتی نفس کشیدن شهروندان را دچار مشکلات شدید کرد یاد کتاب اکوسوفیای فلیگس گتاری ،روان پزشک و متخصص سه بوم گرایی افتادم که در آن توضیح می دهد اکوسوفیا چیست؟ و سه بوم اصلی آن چگونه علاوه بر محیط زیست، سلامت روان و سلامت اجتماع را تحت تاثیرقرار می دهد از همین مسیر به واژه ی “اکوساید” رسیدم که دستمایه ی اصلی این یادداشت است .در ادامه درباره ی آن‌ توضیح خواهم داد.

گتاری در کتاب خود تبیین می‌کند که اکوسوفیا یا بوم‌حکمت، صرفاً به معنایِ حفاظت از درختان و حیوانات نیست؛ بلکه شامل سه بومِ اصلی فردی، اجتماعی و محیط زیستی است که هرگونه آسیب به یکی، بی‌درنگ دو بومِ دیگر را تحت تاثیر قرار می دهد. آنچه ائتلافِ دشمن به صورت کاملا آگاهانه و عامدانه در تهران و حوزه ی خلیج همیشگی فارس رقم زد، تنها تخریبِ محیط‌زیست نبود؛ بلکه یک «اکوساید» (Ecocide) یا بوم‌کشیِ تمام‌عیار بود که ریشه‌هایِ اصلی سرزمینی ما را هدف گرفته بود. در این یادداشت، به واکاویِ این جنایتِ خاموش و ابعادِ حقوقی آن می‌پردازیم.

اکوساید در ساده‌ترین تعریف، به معنای تخریب گسترده، سیستمی و عمدی محیط‌زیست است. اما در لایه‌های عمیق‌تر، اکوساید یعنی قطع کردنِ رشته‌های پیوندِ انسان با زمین. وقتی محیط‌زیستِ یک منطقه نابود می‌شود، در واقع «حقِ حیاتِ» نسل‌های آینده پیش‌فروش شده است. می توان گفت اکوساید سلاحی است که برخلاف بمب‌های معمولی، ترکش‌هایش تا صدها سال در خاک و آب باقی می‌ماند.وقتی محیط‌زیستِ یک کلان‌شهر مانند تهران یا منطقه ای دریایی مثل خلیج فارس عمداً مسموم می‌شود، در واقع «حقِ حیاتِ» نسل‌های آینده پیش‌فروش شده است. اکوساید یک «سلاحِ کشتارِ جمعیِ تأخیری» است. برخلاف بمب‌های معمولی که اثرشان در لحظه‌ی انفجار تمام می‌شود، ترکش‌هایِ اکوساید تا دهه‌ها در آب‌های زیرزمینی، بافتِ خاک و زنجیره‌ی غذایی باقی می‌ماند تا آرام و بی‌صدا، به کشتارِ خود ادامه دهد.

واژه‌ی اکوساید (Ecocide) از دو بخشِ معنادار ساخته شده است:

Oikos: واژه‌ای یونانی ست به معنای «خانه» یا «محلِ سکونت».

Cide: هم پسوندی لاتین است به معنای «کشتن» یا «نابود کردن» (مانند Genocide یا نسل‌کشی).

بنابراین، اکوساید در ریشه‌ای‌ترین معنای خود، یعنی «خانه‌کشی». نابود کردنِ محیط‌زیست، در واقع ویران کردنِ سقفی است که تمامِ بشریت زیر آن پناه گرفته است. این اصطلاح برای نخستین بار در دهه‌ی ۷۰ میلادی در اعتراض به جنایاتِ آمریکا در ویتنام و استفاده از «عاملِ نارنجی» وارد ادبیاتِ سیاسی شد تا عمقِ فاجعه‌ی نابودیِ پوششِ گیاهی و مسمومیتِ خاکی را توصیف کند.

سال‌هاست که حقوق‌دانان پیگیرِ آن هستند که اکوساید را به‌عنوان «یکی از جنایاتِ اصلی علیه صلح» در کنارِ نسل‌کشی و جنایاتِ جنگی ثبت کنند. جرم‌انگاریِ اکوساید به ما این قدرت را می‌دهد که فراتر از دولت‌ها، اشخاص و فرماندهانی را که دستورِ تخریبِ محیط‌زیست می‌دهند، به‌عنوان جنایتکارِ جنگی پایِ میزِ محاکمه بکشانیم. در ایامِ جنگِ رمضان، ائتلافِ دشمن با آگاهیِ کامل از اینکه تخریبِ منابعِ انرژی و زیرساخت‌هایِ شهری منجر به فاجعه‌ی محیط‌زیستی در تهران می‌شود، آگاهانه دست به اکوساید زد.

آنچه تهران در روزهایِ تهاجمِ ائتلافِ عبری-عربی-آمریکایی تجربه کرد، مصداقی آشکار از اکوساید بود. هدف قرار دادنِ انبارها و مراکزِ مورد نیاز مردم، ابری از ذراتِ سمی و فلزات سنگین را بر شهر حاکم کرد که تا چندین شبانه‌روز، تنفس را برایِ کودکان، بیماران و حتی افرادِ سالم دشوار ساخت. در اینجا بود که «سه بومِ» گتاری به هم گره خوردند:

– بوم‌شناسیِ روانی: اضطرابِ ناشی از نفس کشیدن در هوایِ سمی.

– بوم‌شناسیِ اجتماعی: گسست در زندگیِ عادی، تعطیلیِ مراکز و انزوایِ اجباریِ شهروندان که انسجامِ اجتماعی و حضورِ شبانه‌ی مردم در میادین را نشانه رفته بود.

– بوم‌شناسیِ محیطی: نابودیِ کیفیتِ هوا و آلودگیِ منابعِ آبی که بازگشتِ آن‌ها به حالتِ پیشین سال‌ها زمان می‌برد.

این استراتژی، دقیقاً همان اکوسایدی بود که به‌عنوانِ مکملِ اهدافِ نظامی و با هدفِ غیرقابل‌سکونت کردنِ پایتخت و از هم‌پاشیدگیِ اجتماعی طراحی شده بود.

پدیدآوردن اکوساید و تروریسم اقلیمی توسط متجاوزان آمریکایی-صهیونی در پایتخت و حوزه‌ی خلیج فارس نشان داد در نقطه‌ای که دشمن از تسلیم کردن اراده‌ی ملت‌ها باز می‌ماند، نابودیِ «بنیان‌های حیات» را به‌عنوان ابزاری مکمل برای تسریع در عملیات نظامی برمی‌گزیند. این واقعیت به ما می‌آموزد که صیانت از محیط‌زیست نه یک دغدغه‌ی فانتزی و لوکس، بلکه خط مقدمِ مقاومت است. عدالت واقعی زمانی محقق می‌شود که رژیم صهیونیستی، آمریکا و سایر متحدان شان نه فقط بابت تسلیحات نظامی، بلکه برای اکوسایدی که به کالبد زمین و زیست‌بوم کشورما ،منطقه و در نهایت محیط زیست جهانی تحمیل کرده‌اند، محاکمه شوند. تحقق این مهم، مستلزم کنشگری هوشمندانه در عرصه‌ی بین‌المللی است تا با هم‌افزاییِ فعالان و دلسوزانِ بی طرف و منصف محیط‌زیستِ جهانی، تصویری مستند و شفاف از جنایاتِ محیط زیستی ائتلاف عبری-آمریکایی-عربی به افکار عمومی جهان ارائه شود.