پوستر «هامون» را نخواستند؛ در جشنواره جایزه گرفت

به گزارش خبرگزاری تسنیم، آیین رونمایی از نمایشگاه عکس و پوستر برندگان سینمای ایران، همزمان با روز ملی سینما، با نمایش 30 اثر از آثار برگزیده و برنده سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر در سالن «فردوس» موزه سینمای ایران برگزار شد؛ نشستی که در آن، سیف‌الله صمدیان از دشواری‌های گردآوری این مجموعه گفت و ابراهیم حقیقی بخشی از خاطرات خود از تاریخ طراحی پوستر سینمای ایران را روایت کرد؛ از شکل‌گیری پوسترهای هنری تا ماجرای طراحی پوستر «هامون».

این مراسم شنبه 21 شهریور با حضور سیف‌الله صمدیان، عکاس و فیلم‌ساز، و ابراهیم حقیقی، مدیر هنری و طراح گرافیک، برگزار شد و وحید رونقی اجرای آن را برعهده داشت. مراسم با قرائت آیاتی از قرآن کریم و پخش سرود ملی جمهوری اسلامی ایران آغاز شد.

رونقی در ابتدای مراسم با تبریک روز ملی سینما گفت: «هوالمصور» عبارت زیبایی است که در تیتراژ آغازین برخی فیلم‌ها دیده می‌شود؛ نام نیکی که یاد خدا را زنده می‌کند. امروز در این مراسم یاد کسانی را گرامی می‌داریم که در به تصویر کشیدن قصه‌ها و وجوه مختلف زندگی در سینمای ایران نقش داشته‌اند.

او ادامه داد: هیچ‌کس شاید تصور نمی‌کرد سینما در یک قرن و نیم اخیر بتواند تا این اندازه بر زندگی بشر تأثیر بگذارد، جریان‌ساز باشد و به محملی برای گفت‌وگو تبدیل شود. سینما علاوه بر این، تصاویر بسیاری برای ما ساخته و بخشی از خاطرات جمعی‌مان را شکل داده است.

رونقی نمایشگاه را یادآور خاطرات سال‌های مختلف سینمای ایران دانست و گفت دیدن یک عکس یا پوستر می‌تواند مخاطب را از سال 1405 به سالی ببرد که فیلم در آن اکران شده است؛ سال‌هایی که سینما شکل امروز را نداشت و فیلم‌ها در سالن‌های قدیمی اما خاطره‌انگیز نمایش داده می‌شدند.

او همچنین از رونمایی کتابی سخن گفت که مجموعه‌ای از این خاطرات تصویری را از سال‌های دور تا سال 1404، همزمان با آخرین دوره جشنواره فیلم فجر، دربرمی‌گیرد. پس از نمایش کلیپی از آثار گردآوری‌شده در این مجموعه، سیف‌الله صمدیان پشت تریبون رفت و درباره شکل‌گیری ایده گردآوری آثار برگزیده بخش عکس و پوستر جشنواره فیلم فجر توضیح داد.

دو سال جست‌وجو برای جمع‌آوری پوسترها و عکس‌ها

صمدیان گفت جرقه این کار دو سال پیش و در جریان برگزاری چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر زده شد؛ زمانی که به منوچهر شاهسواری گفته بود چرا آثار برندگان بخش عکس و پوستر سینمای ایران که گاهی در کاتالوگ‌ها منتشر می‌شوند و گاهی نه، در یک مجموعه گردآوری نشده‌اند.

به گفته او، شاهسواری نیز از او خواسته بود اگر برای انجام این کار انگیزه دارد، آن را دنبال کند. صمدیان هم با پذیرفتن این مسئولیت، طی دو سال گذشته با کمک مسعود نجفی، مدیر روابط‌عمومی جشنواره فیلم فجر، همکاران موزه سینمای ایران و عکاسانی که امکان ارتباط با آنها وجود داشت، به دنبال جمع‌آوری آثار رفت.

او توضیح داد: برای پیدا کردن آثار، کاتالوگ‌های جشنواره فیلم فجر بررسی شد و اطلاعات به‌دست‌آمده با منابعی مانند ویکی‌پدیا تطبیق داده شد؛ فرایندی که به گفته خودش با دشواری‌های زیادی همراه بوده است.

صمدیان همچنین به نبود یک فهرست جامع از برندگان بخش اقلام تبلیغاتی جشنواره فیلم فجر اشاره کرد و گفت در جریان این جست‌وجو حتی سه نام از برندگان نیز پیدا نشد که آثار میترا محاسنی، امید صالحی و محمدمهدی دلخواسته قرار است به کتاب اضافه شود. با همت فاطمه محمدی، مدیر موزه سینمای ایران، و با توجه به تصمیم برای رونمایی از این مجموعه در روز ملی سینما، کتاب طی دو، سه هفته گذشته با فشردگی و دقت بیشتری جمع‌بندی شده است.

به گفته صمدیان، در نمایشگاه سالن فردوس 31 قاب از آثار برتر سینمای ایران به نمایش درآمده که شامل 16 عکس و 15 طرح پوستر است. آثار انتخاب‌شده برندگان سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر در بخش عکاسی را دربرمی‌گیرد و اگر هنرمندی چند بار این جایزه را دریافت کرده باشد، دست‌کم یک اثر از او در مجموعه حضور دارد.

او درباره وضعیت کتاب نیز گفت این مجموعه همچنان در مرحله چاپ دیجیتال قرار دارد و چند عنوان از کتاب به عنوان نمونه در مراسم ارائه شده است.

صمدیان در ادامه از نغمه مقصودلو برای تهیه کلیپی از آثار کتاب تشکر کرد و گفت تماشای این مجموعه تصویری، برای او تجربه‌ای لذت‌بخش بوده است.

پوسترهایی که جغرافیای شهر را تقسیم کردند

در ادامه مراسم، ابراهیم حقیقی درباره بخشی از خاطرات شخصی خود از سال‌های ورود به بدنه سینمای ایران سخن گفت؛ خاطراتی که به گفته خودش تاکنون جایی روایت نشده است.

حقیقی به سال‌هایی اشاره کرد که محمد انوار و سیدمحمد بهشتی در تلویزیون بودند و همزمان با ساخت سریال «سربداران» به کارگردانی محمدعلی نجفی، او به همراه واروژ کریم‌مسیحی در طراحی صحنه این پروژه حضور داشتند. پس از تأسیس بنیاد سینمایی فارابی در سال 1362، سیدمحمد بهشتی از او برای طراحی آرم بنیاد دعوت کرد و این همکاری با طراحی نشان فارابی آغاز شد؛ همکاری‌ای که به گفته حقیقی باعث شد ارتباطش با بدنه سینمای ایران شکل بگیرد.

این‌طراح گرافیک، سپس به تغییرات طراحی پوستر سینمای ایران و ورود زبان انگلیسی به این عرصه پرداخت. به گفته او، پس از تصمیم برای حضور فیلم‌های شاخص ایرانی در جشنواره‌های خارجی، ایرج تقی‌پور و علیرضا شجاع‌نوری مسئول این بخش شدند و در آن دوره، تعداد زیادی از پوسترهای فیلم‌ها علاوه بر فارسی، دارای نوشته‌های انگلیسی شدند و برای نخستین‌بار پوستر انگلیسی برای برخی آثار طراحی شد.

او این دوره را مقطعی دانست که پوسترهای سینمای ایران به سمت زبان گرافیکی متفاوت و نزدیک‌تر به نمونه‌های اروپایی حرکت کردند.

حقیقی درباره فضای طراحی پوستر در سال‌های قبل‌تر نیز گفت: پوسترهای سردر سینما مهم‌ترین و نخستین وجه تبلیغاتی فیلم‌ها بودند و به آنها «پوستر تک‌لیستی» گفته می‌شد؛ هرچند همه فیلم‌ها چنین پوستری با ابعاد 100 در 70 نداشتند.

او از طراحانی مانند هدایت و باطنی نام برد که پوسترهای سردر سینما را طراحی می‌کردند و گفت اگر امروز در موزه سینما قدم بزنیم یا تاریخ طراحی پوستر سینمای ایران را مرور کنیم، نمونه‌های فراوانی از آن دوره دیده می‌شود؛ پوسترهایی که متناسب با فضای برخی فیلم‌ها، پر از رنگ، مشت و لگد، کافه، کاباره و رقص بودند.

حقیقی تأکید کرد تغییر این سلیقه آسان نبود و تهیه‌کنندگان نیز به‌سادگی با آن موافقت نمی‌کردند. در نهایت با هزینه بنیاد سینمایی فارابی تصمیم گرفته شد برخی فیلم‌ها دو پوستر داشته باشند؛ یکی از پوسترها توسط طراحان رایج آن دوره و دیگری توسط هنرمندانی که قرار بود زبان هنری و متفاوتی به پوستر سینما بدهند. مرتضی ممیز، قباد شیوا، آیدین آغداشلو، فرشید مثقالی و خودش مأمور طراحی این پوسترهای هنری شدند.

حقیقی در توصیف آن دوران به یک شوخی رایج میان طراحان اشاره کرد و گفت: «ما برای خیابان انقلاب به بالا پوستر می‌زنیم و بقیه برای خیابان انقلاب به پایین پوستر می‌زنند.» این‌گونه شد که پوستر باعث تقسیم جغرافیای شهر شده بود.

«هامون» بدون پوستر روی پرده رفت

حقیقی در ادامه از پوسترهایی گفت که برای جشنواره‌های خارجی طراحی شده بودند و از صمدیان خواست در ادامه این مجموعه، نگاهی هم به آنها داشته باشد.

او همچنین به بروشورهای تک‌لت و دو‌لت اشاره کرد که برای ارائه اطلاعات فیلم‌ها در جشنواره‌ها طراحی می‌شدند و گفت این بروشورها نیز از نظر گرافیکی واجد ارزش بودند و می‌توانستند در بررسی تاریخ گرافیک نوین سینمای ایران مورد استناد قرار گیرند.

به گفته حقیقی، پوسترها و بروشورهای سینمای ایران در آن دوره از نظر گرافیکی توان رقابت با پوسترها و تراکت‌های آثار دیگر کشورهای جهان را پیدا کرده بودند.

بخش دیگری از صحبت‌های حقیقی به تجربه طراحی پوستر فیلم «هامون» ساخته داریوش مهرجویی اختصاص داشت که گفت: یک روز هارون یشایایی همراه با مهرجویی نزد او آمدند و از او خواستند برای «هامون» پوستر طراحی کند. هیچ‌گاه طراحی پوستر یک فیلم را بدون دیدن آن انجام نداده‌ام. غیرممکن است و باید حال و هوای اثر دستم بیاید.» حتی گاهی فیلم را روی میز موویلا و در اتاق تدوین، پیش از میکس نهایی و در شرایطی که باند صدا آماده نشده بود، می‌دید و پس از درک فضای اثر، طراحی را آغاز می‌کرد.

حقیقی گفت: تماشای «هامون» برای او تجربه‌ای لذت‌بخش بود؛ هرچند موسیقی فیلم کامل نشده و باند صدا نیز آماده نبود. او پوستری طراحی کرد که تصویر ازهم‌پاشیده حمید هامون در آن دیده می‌شد؛ تصویری که بعدها برای بسیاری از مخاطبان آشنا شد. اما یک هفته بعد از پخش فیلم، به او اطلاع دادند که پوستر مورد پسند واقع نشده است. همین موضوع باعث شد نسبت به اینکه چه تصویری قرار است برای این فیلم روی سردر سینماها قرار بگیرد، حساس شود. به گفته او، «هامون» یکی از معدود فیلم‌های ایرانی است که پوستر مشخصی برای سردر سینما نداشت و به جای آن، بنرهای افقی 35 در 50 نصب شده بود.

او یکی از این بنرها را یادآوری کرد که تصویری از خسرو شکیبایی در شبی تاریک را نشان می‌داد؛ تصویری که در آن هامون قصد داشت به سمت پنجره تیراندازی کند و زیر تصویر، نام فیلم و اطلاعات آن درج شده بود. زمانی که بنیاد سینمایی فارابی خبر پذیرش «هامون» در جشنواره را به او داد، همان نوشته فارسی پوستر قبلی را به زبان انگلیسی تغییر داد و نسخه جدید را برای جشنواره ارسال کرد. این نسخه خارجی پوستر مورد توجه قرار گرفت و مدتی بعد، عوامل فیلم هنگام بازگشت از جشنواره به او خبر دادند که پوستر «هامون» برنده جایزه شده است. آن‌روزها خبرها مانند امروز به سرعت منتشر نمی‌شدند. با این حال، «هامون» به‌تدریج فراگیر شد و طرفداران زیادی پیدا کرد و حتی پدیده‌ای با عنوان «هامون‌بازها» شکل گرفت. برخی افراد نام فرزندانشان را «هامون» گذاشتند و بسیاری از کودکانی که آن زمان این نام را داشتند، امروز به مردان برومندی تبدیل شده‌اند.

کتابی که هنوز به سرانجام نرسیده است

حقیقی در بخش پایانی سخنانش به کتاب «پوسترهای سینمای ایران» پرداخت و از مسعود محرابی، مدیر مجله فیلم، و محمودرضا بهمن‌پور، مدیر نشر نظر، یاد کرد و نقش آنها را در گردآوری این مجموعه مهم دانست.

وی افزود: قرار بود با همراهی محرابی جلد دوم این کتاب نیز منتشر شود و تا زمانی که محرابی در قید حیات بود و بهمن‌پور نیز حضور داشت، بخش قابل توجهی از کتاب گردآوری شد و حتی حقیقی مقدمه‌ای برای آن نوشت. اما پس از درگذشت مسعود محرابی و تغییرات مجله فیلم، روند انتشار کتاب متوقف شد. با این حال، محمودرضا بهمن‌پور گردآوری آثار را ادامه داد و مجموعه را تا سال 1402 پیش برد.

این‌طراح، مجموعه مورد اشاره را کتابی جامع از پوسترهایی دانست که محرابی و بهمن‌پور هر یک به شیوه‌ای آنها را گردآوری کرده‌اند و گفت متأسفانه بیماری بهمن‌پور نیز باعث شد این پروژه به سرانجام نرسد. امیدوارم روزی فردی که دغدغه حفظ و انتشار تاریخ پوستر سینمای ایران را دارد، برای چاپ این کتاب اقدام کند؛ چون مسئله اصلی تأمین سرمایه و هزینه بالای چاپ چنین مجموعه‌ای است.

در پایان نشست «مروری بر تاریخ عکس و پوستر در سینمای ایران»، فاطمه محمدی، مدیر موزه سینمای ایران، به همراه سیف‌الله صمدیان و ابراهیم حقیقی از کتاب «نمایشگاه عکس و پوستر برندگان سینمای ایران» رونمایی کردند؛ مجموعه‌ای که حاصل دو سال جست‌وجو برای گردآوری بخشی از تاریخ تصویری جشنواره فیلم فجر است.

انتهای پیام/