معادن بویراحمد؛ گنج زیر خاک، زنجیره ارزش روی دور خامفروشیمعادن بویراحمد؛ گنج زیر خاک، زنجیره ارزش روی دور خامفروشی
یاسوج- بویراحمد روی گنجی از ذخایر معدنی نشسته، اما سهم این ثروت هنوز در اشتغال، فرآوری و ارزشافزوده به اندازه ظرفیتهایش نیست و وقت آن رسیده معدن از خامفروشی عبور کند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها: وقتی از ظرفیتهای اقتصادی بویراحمد سخن گفته میشود، معمولاً گردشگری، کشاورزی و منابع طبیعی در صدر قرار میگیرند، اما در زیر همین کوهها و ارتفاعات، ذخایری قرار گرفته که میتواند بخشی از زنجیره تولید، اشتغال و سرمایهگذاری شهرستان را شکل دهد.
آخرین آمار شهرستانی منتشرشده نشان میدهد بویراحمد با ۲۲ معدن، بیشترین تعداد معادن استان را در میان شهرستانها داشته است، آماری که البته مربوط به سالهای گذشته است و برای تحلیل دقیق وضعیت امروز، نیازمند بهروزرسانی است.
نکته قابل تأمل اینکه در همان آمار، بیشترین تعداد معادن فعال متعلق به گچساران اعلام شده بود، نه بویراحمد.
این فاصله میان «تعداد معدن» و «معدن فعال»، نخستین علامت سؤال این گزارش است؛ یعنی داشتن پروانه، الزاماً به معنای استخراج مستمر، اشتغال پایدار یا ایجاد ارزش افزوده نیست.
بویراحمد چه دارد؟
کهگیلویه و بویراحمد از نظر زمینشناسی عمدتاً در حوزه رسوبی و غیر فلزی قرار دارد و مواد معدنی متنوعی در استان شناسایی شده است، از جمله گچ، آهک، مرمریت، سنگ لاشه، مالون، شن و ماسه، مارن، بوکسیت، فسفات و سلستین.
در بویراحمد نیز یکی از مهمترین نمونههای مطرح، بوکسیت لوداب است، معدنی که نامش نه فقط به دلیل ظرفیت معدنی، بلکه به دلیل نحوه برداشت و انتقال مواد معدنی از منطقه و اعتراض مردم محلی به وضعیت زیرساختها خبرساز شده است، اما داستان به همینجا ختم نمیشود. در محدودههای مختلف بویراحمد و مناطق پیرامونی، مطالعات و اکتشافات معدنی نیز دنبال شده و ظرفیتهای دیگری نیز مطرح است.
بنابراین مسئله اصلی دیگر «آیا معدن داریم؟» نیست، مسئله این است که این ذخایر چگونه و با چه مدل اقتصادی مورد بهرهبرداری قرار میگیرند؟
بوکسیت لوداب؛ استخراج هست، سهم مردم کجاست؟
نمونه روشن این مسئله را میتوان در لوداب دید، در تیرماه ۱۴۰۳، مردم بخش لوداب شهرستان بویراحمد در اعتراض به تردد کامیونهای حامل بوکسیت، مسیر عبور این خودروها را متوقف کردند.
گزارشها نشان میداد مواد استخراجشده از معدن برای مصرف در مجتمع آلومینای ایران به جاجرم منتقل میشود و روزانه حدود ۱۰۰ خودروی سنگین از مسیر روستاهای منطقه عبور میکردند.
شهرام مهدویمطلق، فرماندار وقت بویراحمد نیز تأکید کرده بود که فعالیت معدن قانونی است، اما عبور ماشینآلات سنگین موجب آسیب به راههای روستایی شده و مردم انتظار دارند از محل مسئولیتهای اجتماعی، مسیر مناسبی برای تردد کامیونها ایجاد یا جادههای موجود اصلاح شود.
اینجاست که یک پرسش جدی شکل میگیرد؛ اگر ماده معدنی از کوههای بویراحمد استخراج میشود، چرا مردم منطقه باید سهم خود را بیشتر در قالب گردوغبار، ترافیک کامیونها و استهلاک جاده ببینند تا اشتغال و رونق اقتصادی؟، این مطالبه به معنای مخالفت با اصل معدنکاری نیست؛ بلکه مطالبه درباره مدل بهرهبرداری است.
خامفروشی؛ حلقهای که هنوز ناقص است
یکی از مشکلات تاریخی بخش معدن استان، فاصله میان استخراج و فرآوری است، در سال ۱۴۰۴، سید امیر تیمور موسویان، مدیرکل وقت صنعت، معدن و تجارت استان اعلام کرد که ۸۳ پروانه بهرهبرداری معدنی در استان وجود دارد و ۴۵ معدن فعال، ۳۴ معدن غیرفعال و چهار معدن در حال تجهیز هستند و تأکید کرد که برای جلوگیری از خامفروشی باید به سمت فرآوری حرکت کرد.
این اعداد استانی هستند، نه مختص بویراحمد، اما برای فهم مسئله شهرستان اهمیت دارند؛ زیرا بویراحمد بیشترین تعداد معادن دارای پروانه را در آمار شهرستانی منتشرشده داشته است.
در واقع اگر استخراج بدون فرآوری باشد، بخش قابل توجهی از زنجیره اقتصادی در خارج از شهرستان و حتی خارج از استان شکل میگیرد و معدنکار ماده اولیه را استخراج میکند، کامیون آن را منتقل میکند و کارخانهای در نقطهای دیگر ارزش اصلی محصول را خلق میکند.
در چنین شرایطی، بویراحمد ممکن است محل استخراج باشد، اما محل خلق ارزش نباشد.
هیچ معدنی بدون پیوست فرآوری واگذار نمیشود
استاندار کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به خامفروشی معادن و سهم ناچیز این بخش در ارزش افزوده استان گفت: برای جلوگیری از خروج منابع و ایجاد اشتغال پایدار، شرط واگذاری معادن جدید، همراهی با طرحهای فرآوری خواهد بود.
یدالله رحمانی با اشاره به ظرفیتهای عظیم معدنی منطقه اظهار کرد: برآوردها حاکی از وجود حدود یک میلیارد تن ذخیره قطعی معدنی در استان است و وجود معادنی مانند فسفات، بوکسیت و سلستین و مس که در کشور کمنظیر یا بینظیر هستند، فرصتی ارزشمند برای توسعه اقتصادی است که تاکنون بهدرستی از آنها بهرهبرداری نشده است.
وی با ابراز نارضایتی از جایگاه بخش معدن در اقتصاد استان افزود: طبق آخرین آمار، سهم معدن در ارزش افزوده استان تنها یکدهم درصد است و این در حالی است که با توجه به جمعیت استان، انتظار میرود عملکرد بسیار بهتری داشته باشیم.
رحمانی دلیل اصلی این وضعیت را تمرکز صرف بر خامفروشی دانست و تصریح کرد: متأسفانه در حوزههای فرآوری و ایجاد ارزش افزوده، اقدام مؤثری صورت نگرفته است.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد تصریح کرد: در شورای معادن استان مصوب شده است که از این پس هیچ معدنی واگذار نخواهد شد، مگر اینکه سرمایهگذار ملزم به اجرای طرح فرآوری در کنار بهرهبرداری باشد.
وی هدف از این تصمیم را تغییر رویکرد در حوزه معدن عنوان کرد و گفت: هدف این است که با تغییر رویکرد، شاهد ایجاد ارزش افزوده و اشتغالزایی واقعی در استان باشیم.
منافع معادن باید مستقیماً به استان برسد
استاندار کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به چالشهای قانونی در ثبت معادن کشور گفت: متأسفانه ساختار فعلی بهگونهای است که افراد خارج از استان نیز میتوانند از طریق سامانه، معادن استان ما را ثبت کنند.
وی افزود: این موضوع را بارها مطرح کردهایم و باید با ارائه پیشنهادات کارشناسی در سطح ملی، راهکاری برای اصلاح این فرآیند بیابیم تا منافع معادن مستقیماً به استان برسد.
حقوق دولتی؛ پول معدن کجا میرود؟
یکی دیگر از حلقههای مهم این زنجیره، حقوق دولتی معادن است که در سالهای گذشته وصول حقوق دولتی معادن استان روند افزایشی داشته است، برای نمونه، در سال ۱۴۰۱ بیش از ۳.۶ میلیارد تومان حقوق دولتی از بهرهبرداران معادن و دارندگان مجوزهای برداشت موقت مواد معدنی استان وصول شد که نسبت به سال قبل رشد ۵۳ درصدی داشت.
اما این ارقام استانی است و دقیقاً همینجا یک مطالبه جدی درباره بویراحمد شکل میگیرد: سهم شهرستانهای معدنخیز از منافع اقتصادی این فعالیت چقدر است و چه میزان از این منابع در قالب زیرساخت، اشتغال و توسعه به مناطق معدنی بازمیگردد؟
۱۴۰۵؛ وعده فعالسازی ظرفیتهای معدنی
سرپرست ادارهکل صنعت، معدن و تجارت کهگیلویه و بویراحمد نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر، فعالسازی معدن و صنایع پاییندستی را یکی از محورهای جهش اقتصادی دانست و گفت: توسعه استان باید به صورت متوازن در همه شهرستانها دنبال شود.
ابراهیم قنبری بر ضرورت فاصله گرفتن از خامفروشی و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش تأکید کرد.
وی تصریح کرد: اگر قرار است سال ۱۴۰۵ سال جهش اقتصادی استان باشد، بویراحمد نمیتواند صرفاً در جدول «تعداد پروانههای معدنی» دیده شود؛ بلکه باید در جدول سرمایهگذاری، استخراج، اشتغال، فرآوری و ارزش افزوده نیز سهم مشخصی داشته باشد.
این اظهارنظر در واقع نقطه اتصال ظرفیتهای معدنی بویراحمد با سیاست اعلامشده مدیریت استان است؛ ظرفیتی که اگر صرفاً به استخراج محدود شود، نمیتواند پاسخگوی مطالبه اشتغال و توسعه باشد.
لوداب؛ زنگ هشدار برای معدنکاری بدون زیرساخت
ماجرای لوداب نشان داد که حتی اگر فعالیت یک معدن از نظر قانونی مجاز باشد، اگر جاده مناسب، برنامه حملونقل، مسئولیت اجتماعی و نظارت محیطزیستی متناسب با حجم فعالیت وجود نداشته باشد، هزینه معدنکاری ممکن است بر دوش مردم منطقه بیفتد.
در گزارش اعتراض مردم لوداب نیز تخریب مسیرهای روستایی و تردد سنگین کامیونها به عنوان یکی از مهمترین مشکلات مطرح شده بود.
بنابراین مطالبهگری در حوزه معدن نباید به «استخراج بیشتر» محدود شود؛ بلکه باید استخراج ایمن، پایدار، مسئولانه و همراه با بازسازی محیط را مطالبه کرد.
مسئله اصلی؛ آمار شفاف بویراحمد کجاست؟
شاید مهمترین خلأ در این حوزه همین باشد، زیرا وقتی از «ظرفیت معدنی» سخن میگوییم، مردم حق دارند بدانند این ظرفیت دقیقاً چه مقدار است و چه سهمی از آن به زندگی آنها بازگشته است.
بویراحمد نباید فقط محل برداشت باشد.
از استخراج تا ارزش افزوده؛ زنجیرهای که باید در بویراحمد شکل بگیرد
معدن زمانی برای توسعه مفید است که از دل آن چند حلقه اقتصادی بیرون بیاید: استخراج، حملونقل، فرآوری، تولید، فروش، صادرات و اشتغال و اگر تنها حلقه اول فعال باشد، شهرستان فقط ماده خام تولید میکند و اگر حملونقل هم اضافه شود، بخشی از اقتصاد شکل میگیرد.
اما اگر فرآوری و صنایع پاییندستی نیز در کنار معدن ایجاد شود، آن زمان میتوان از «زنجیره ارزش» سخن گفت.
تجربه بوکسیت لوداب نشان داده که استخراج بدون زیرساخت و بدون بازگشت ملموس منافع به منطقه، میتواند حتی به مطالبه و اعتراض اجتماعی منجر شود.
در مقابل، سیاست جدید اعلامشده از سوی مدیریت استان مبنی بر اینکه واگذاری معادن جدید به پیوست فرآوری مشروط شود، میتواند مسیر متفاوتی را رقم بزند؛ البته به شرط آنکه این تصمیم از مرحله مصوبه و وعده عبور کرده و در میدان معدن اجرا شود.
مطالبه آخر؛ معدن برای مردم بویراحمد چه دارد؟
بویراحمد نمیخواهد معدن تعطیل شود؛ مطالبه مردم، معدنکاری هوشمندانه و عادلانه است.
معدنی که از دل کوه برداشت میشود باید بخشی از ثروت خود را در قالب اشتغال، زیرساخت، فرآوری، مالیاتها و حقوق قانونی و مسئولیت اجتماعی به منطقه بازگرداند.
اگر جادهای برای معدن تخریب میشود، باید ترمیم شود و طبیعتی تحت تأثیر قرار میگیرد، باید احیا شود و یا ذخیرهای از شهرستان خارج میشود، باید مشخص باشد چه ارزش افزودهای در مقصد ایجاد میکند و چرا این زنجیره در مبدأ شکل نگرفته است.
همچنین اگر قرار است خامفروشی متوقف شود، باید نام معدن، سرمایهگذار، میزان سرمایهگذاری و زمان اجرای طرح فرآوری مشخص باشد.و اگر معدن قرار است «موتور اشتغال» باشد، باید تعداد شغل ایجادشده با نام و آمار اعلام شود.
حرف آخر؛ معدنخیز بودن کافی نیست
بویراحمد برای اثبات ظرفیت معدنی خود نیازی به شعار ندارد؛ ۲۲ معدن در آمارهای شهرستانی گذشته، ظرفیتهای بوکسیت لوداب و سایر ذخایر معدنی، بهتنهایی نشان میدهد که مسئله اصلی کمبود ظرفیت نیست.
مسئله، تبدیل ظرفیت به ثروت ماندگار است و امروز پرسش مردم بویراحمد دیگر این نیست که «آیا معدن داریم؟»
پرسش این است: «از معدنی که داریم، دقیقاً چه چیزی برای بویراحمد میماند؟»، پاسخ به همین سؤال میتواند تفاوت میان یک شهرستان «معدنخیز» و یک شهرستان «معدندار و برخوردار» را مشخص کند.
دیدگاهتان را بنویسید