از میدان تا خیابان؛ عاملیت مردمی تصمیم گیرندگان نهایی

به گزارش خبرنگار مهر، برنامه جریان که هر شب ساعت ۲۰ از شبکه یک سیما پخش می‌شود،اینبار میزبان حجت الاسلام احمد رهدار، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) و موضوع «هنرهای رهبر شهید» بود.

حجت‌الاسلام احمد هدار با اشاره به هنر بزرگ مدیریتی رهبر انقلاب با ارجاع به تعبیر امام شهید درباره مبعوث شدن مردم، این پرسش بنیادین را مطرح کرد که رسالت این بعثت چیست و یادآور شد که هر بعثتی در تاریخ مأموریتی بر عهده دارد.

وی با یادآوری سخنان امام خمینی در فروردین ۱۳۵۸ و استناد به آیه شریفه «و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا فی الارض»(آیه ۵ سوره قصص) رسالت فعلی و پنجره درک این مأموریت را ایفای نقش ملت ایران در قامت امام مستضعفان جهان دانست و در تبیین دقیق‌تر این موضوع، به دستاوردها و رسالت‌های دو نسل تربیت‌یافته در بستر انقلاب اسلامی، به وسیله‌ امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب پرداخت.

رسالت مردم مبعوث ایران، امامت مستضعفان جهان است

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) رسالت اصلی نسل تربیت‌یافته نزد امام خمینی(ره) را پاک‌سازی جغرافیای ایران از نفوذ استکبار جهانی و تبدیل کشور به نقطه ثقل جریان مقاومت دانست و گفت: این نسل با تحمل هزینه‌های سنگینی چون جنگ تحمیلی و تحریم‌های طولانی‌ مدت، استقلال سیاسی ایران را به گونه‌ای تثبیت کرد که امروز حتی دشمنان نیز بر مستقل بودن تصمیمات آن معترف‌اند.

رهدار سپس به نسل تربیت‌یافته نزد رهبر شهید انقلاب پرداخت و افزود: مأموریت این نسل، تحقق بخشیدن به رویای امام خمینی برای به اهتزاز درآوردن پرچم توحید بر قله‌های رفیع عالم است. به این ترتیب، پروژه‌ای که در نسل اول در داخل مرزهای ایران به ثمر رسیده بود، اکنون توسط این نسل در مقیاس منطقه‌ای و جهانی به پیش می‌رود و رسالت این ملتِ مبعوث، همان امامت مستضعفان جهان است.

وی در تشریح مفهوم «امامت امت» یادآور شد که برخلاف ادراک اولیه و فردمحور از واژه امام، قرآن کریم با صراحت از ائمه‌ای سخن می‌گوید که یک امت هستند و بر امامت یک قوم و جمع تأکید دارد.

رهدار با اشاره به روایاتی که از مبعوث شدن یک قوم و نه صرفاً یک فرد سخن می‌گویند، این انتقال استراتژیک از مفهوم «امامت فردی» به «امامت جمعی» را پدیده‌ای عمیق خواند که نیازمند تبیین دقیق است.

مردم مبعوث یا سی‌ مرغ یگانۀ زمینی

رهدار در ادامه با وام گرفتن از منطق‌الطیر عطار نیشابوری، به تمثیل سی مرغ اشاره کرد. او توضیح داد که در این اثر، سی مرغ با ویژگی‌های فردی در جستجوی حقیقتی در آسمان پرواز می‌کنند و هنگامی که در افقی دور از چشم زمینیان هم‌سو می‌شوند، یگانگی اراده‌های آنان در یک کالبد تجلی می‌یابد که عطار آن را سیمرغ می‌نامد؛ پدیده‌ای که نشان‌دهنده پدیدار شدن بُردار جمعی اراده‌هاست.

وی افزود: توماس هابز نیز در کتاب لِویاتان برای تبیین نظام سیاسی و حاکمیت، تصویر انسانی بزرگ را ترسیم کرده بود که پیکره‌اش از بی‌شمار انسان کوچک تشکیل شده بود تا نشان دهد روح جمعی شهروندان، شکل‌دهنده حاکمیت است.

استاد حوزه و دانشگاه در تبیین ارتباط این مفاهیم با بعثت امت تصریح کرد: با شهادت رهبر شهید و برانگیختگی ملت، گویی فصل جدیدی بر منطق‌الطیر افزوده شده است. فصلی که در آن مرغ‌ها پس از یگانگی در آسمان، بر زمین فرود می‌آیند.

امام خامنه‌ای شهید در تک‌تک‌ ملت تکثیر شد

وی با اشاره به تغییر معادله تاریخی در آخرین ورق از حیات رهبر شهید بیان کرد: پیش از این، ملت با اخلاص خون خود را به هدیه رهبر می‌کرد، اما در این مقطع، خون رهبر به ملت هدیه شد.

رهدار رهبر شهید را همان سیمرغی دانست که اراده ملی را نمایندگی می‌کرد و افزود: با دمیده شدن خون ایشان در روح ملت، آن حقیقت واحد در تک‌تک آحاد جامعه تکثیر شد و اکنون هر عضو این ملت به مرتبه‌ای از آگاهی و اراده خامنه‌ای شهید دست یافته است.

رهدار در توضیح بیشتر گفت: حضور کنونی و خودجوش مردم در صحنه، دقیقاً بر اساس شعارها، پرچم، رویا و خطوط قرمز رهبر شهید است، بدون آنکه نیازی به ابلاغیه رسمی باشد. حضور مداحان و موکب‌داران هم از این جنس است. او تأکید کرد: شعار «دست خدا عیان شد، خامنه‌ای جوان شد» را نباید تنها در شخص آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای خلاصه کرد، بلکه این پویایی و جوانی در کل بدنه ملت تجلی یافته است.

وی این مرحله جدید را نیازمند تجمیع این اراده‌های پراکنده در امام جدید دانست و آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای را سیمرغ مرحله جدید و نماینده اراده ملی معرفی کرد که ملت را وارد نسبت تاریخی نوینی با امام حیّ کرده است.

حرم ایران؛ قلب و رهبر جهان

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با یادآوری سخن امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه پشتیبانی از ولایت فقیه ضامن امنیت کشور است، ولایت فقیه را شأن و جایگاهی دانست که در شخص عینیت می‌یابد و اکنون در آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای متجلی شده است.

رهدار، رسالت نوین ملت را در نسبت با این جایگاه تعریف کرد و گفت: رسالت پیشین در مقیاس حفظ حرم ایران بود، اما رسالت جدید رهبری این حرم برای کل جهان است. او رسیدن ملت به مقام امامت و بعثت را همراه با مخاطرات و رسالت‌های خطیرتر توصیف کرد و ایران را ملتی پیشرو و الهام‌بخش خواند.

ماجرای ترانه‌ای که استاد تونسی برای ایران نوشت

وی با اشاره به مشاهدات اندیشمندان عرب که در این ایام با وجود محدودیت‌ها به ایران سفر کرده‌اند، تصویر ایران را الگویی اسوه برای ملت‌های مسلمان دانست و گفت: به عنوان نمونه ریم الوریمی، استاد دانشگاه را ببینید. این استاد تونسی سروده‌ای با نام «خذونی» با مضمون تمنای حضور در میدان آزادی و خیابان انقلاب تهران برای سر دادن شعار توحید نوشت. این اثر را که در آن یک شهروند سنی با افتخار خود را سرباز مسیر سیدمجتبی می‌خواند و با سمفونی شرف در ایران همراه می‌شود، نشانه‌ای از الهام‌بخشی جهانی ایران است. نباید تنها در واژه مبعوث شدن متوقف ماند، بلکه این بعثت معطوف به یک رسالت جهانی است و ملت ایران اکنون باید متناسب با این مأموریت بزرگ، سطح اراده و کنش خود را ارتقا دهد.

در ادامه برنامه علیرضا زادبر با اشاره به نخستین پیام رهبر معظم انقلاب، به موضوع راه‌بری کشور توسط مردم در بازه زمانی انتقال رهبری پرداخت و گفت: این بُعد از مبعوث شدن که به معنای بر عهده گرفتن مسئولیت حفاظت از کشور در غیاب ولی فقیه توسط خود مردم است را ما مشاهده کردیم. شما پیش از شهادت رهبر، چه برداشتی از پیش‌بینی ایشان درباره مبعوث شدن مردم و حل بحران‌ها توسط آنان داشتید؟

رهدار در پاسخ با اعتراف به اینکه پیش‌تر تصویر روشنی از این موضوع نداشته و بهترین تفسیر را تطبیق کلام ایشان بر آیه «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» و مفهوم امامت مستضعفان می‌دانسته است، تأکید کرد: حرکت عظیم مردمیِ امروز، محصول اتاق‌های فکر اندیشکده‌ها، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه یا نهادهای حکومتی نیست، بلکه جوششِ خودانگیخته‌ی ملت است.

رهدار با تأیید این نکته، هماهنگی شگفت‌انگیز میان اجزای مختلف ملت را گواه یک تربیت مستمر و تدبیر الهی خواند و تصریح کرد: امروزه مردم بدون داشتن مرام‌نامه یا نقشه عملیاتی از پیش تعیین‌شده، کنش‌هایی نظیر قدم زدن، تکان دادن پرچم، سر دادن شعار و تبیین سیاسی را به گونه‌ای انجام می‌دهند که به دقت در پازل مبعوثیت امت جای می‌گیرد.

تصمیم‌گیرنده نهایی در خیابان، عاملیت مردم است

در ادامه میزبان برنامه به حفظ این هماهنگی چشمگیر حتی در لحظات خشم و نگرانی اشاره کرد. رهدار نیز با تأیید این مسئله، انجام تمامی این رفتارها بدون دخالت نهادهای رسمی و ساختارهای سازمان‌یافته را معنای واقعی مبعوثیت دانست. او با مقایسه حضور میلیونی مردم در پنج دهه گذشته با مقطع کنونی، تفاوتی مبنایی را تشریح کرد: در گذشته، نهادهایی نظیر شورای هماهنگی تبلیغات، زمان، مکان، تریبون و شعارها را تعیین می‌کردند و مردم غالباً در جایگاه ابژه و موضوع به این جریان مرکزی لبیک می‌گفتند که البته در جای خود برکات بسیاری داشت اما این بار، مردم خود در جایگاه سوژه و فاعل قرار گرفته و تصمیم‌گیرنده نهایی زمان، مکان و شعارها هستند.

مردم همزمان کارگردان، بازیگر و تماشاگر خیابانند

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه مردم اکنون مدیریت صحنه را در اختیار داشته و هم‌زمان سه نقش «کارگردان»، «بازیگر» و «تماشاگر» را ایفا می‌کنند، از برخی اساتید دانشگاه که در وقایع گذشته کنش‌گری آشوب‌طلبان را «جشن سوژگی» نامیده بودند، انتقاد کرد. این استاد حوزه و دانشگاه، واژه سوژگی را بر اساس ادبیات آکادمیک، شایسته ملت مبعوثِ امروز دانست، هرچند مفهوم مبعوثیت امت را بسیار عمیق‌تر و اصیل‌تر خواند.

رهدار تأکید کرد: در فتنه‌ها، اراده افراد با ابزارهای مختلف سلب می‌شد و در جایگاه ابژه قرار می‌گرفتند تا دست به اقداماتی بزنند که بعداً از آن پشیمان می‌شدند اما امروز جامعه با سوژه‌هایی دارای عاملیت و اختیار روبرو است که خود به صورت هم‌زمان طراحی، اجرا و نظارت بر صحنه را بر عهده دارند.

خیابان به یک دانشگاه بزرگ برای نسل جدید تبدیل شده

در ادامه گفت‌وگو علیرضا زادبر با اشاره به تداوم حضور مردم در صحنه برای نزدیک به دو ماه، گفت: عبور از مقطع چهلمِ شهادت رهبر انقلاب و استمرار این حرکت، نشان می‌دهد جامعه با یک هیجان زودگذر یا واکنش آنیِ ناشی از شوک روبرو نیست.

رهدار با تأیید این موضوع و توصیف شرایط کنونی به عنوان یک بافت عمیق تاریخی، نخستین اثر این عاملیت و اختیارِ مردمی را رشد عقلانیت سیاسی در جامعه دانست. او با اشاره به تبدیل شدن میدان نبرد به یک دانشگاه بزرگ برای نسل جدید، خاطرنشان کرد که آموزش مفاهیم انقلابی با این حجم و کیفیت به کودکان و نوجوانان در شرایط عادی نیازمند صرف هزینه و زمانِ بسیاری بود اما امروز خردسالانِ زیر ده سال، نه تنها شعارها، بلکه منش و شیوه بودنِ انقلابی را به صورت عملی فرا گرفته‌اند. در کف خیابان‌ها انتزاعی‌ترین مفاهیم هویت‌ساز نظیر ایستادگی، مقاومت و استقلال که پیش‌تر تنها در میزگردهای تخصصی مورد بحث قرار می‌گرفتند، به عینی‌ترین و انضمامی‌ترین شکل ممکن تجلی یافته‌اند.

میدان و خیابان نظری شکاف نسلی را ابطال کرد

زادبر نیز در تکمیل این بحث، به ملموس شدنِ مفهوم «دشمن» اشاره کرد و افزود: جنایات چهل شب گذشته، بیش از هر سخنرانی و تبیینی، ماهیت واقعیِ دشمنی آمریکا و اسرائیل را حتی برای نوجوانان به تصویر کشید.

رهدار هم این جنگ و مبعوثیتِ مردمی را به مثابه یک سانتریفیوژ غنی‌سازی برای نسل دهه نودیِ کشور توصیف کرد که توانست تمامی شکاف‌های ادعایی میان نسل‌ها را پوشش دهد.

او در پاسخ به دغدغه زادبر مبنی بر چگونگی حفاظت از این دستاورد و جلوگیری از ایجاد فواصلِ دوباره بین نسل‌ها گفت: در یک دهه اخیر، تحلیل‌های آکادمیکِ متعددی درباره نسل جدید تحت عنوان نسل زد ارائه شد که مدعیِ مغایرتِ پارادایمیک و شکافِ عمیقِ ارزشیِ این نسل با نسل‌های پیشین بود. در تمام سال‌هایی که رهبر شهید با صراحت تأکید می‌کردند نسل چهارم انقلاب از نسل اول جلوتر هستند، هیچ‌ یک از گزاره‌های علمی دانشگاه‌ها این تحلیل را تأیید نمی‌کرد و همراهی دانشگاهیان با این دیدگاهِ رهبری، غالباً از سر تعبد بود و نه بر اساس دانشِ آکادمیک.

با ظرفیت دانش موجود، خیابان تبیین‌شدنی نیست

در ادامه رهدار در پاسخ به این پرسش که آیا واقعیت‌های میدانیِ کنونی، تحلیل رهبر شهید را تأیید می‌کنند، گفت: با قاطعیت، وقایع جاری در خیابان‌ها را نخستین گواه بر صحتِ تحلیل رهبر شهید و بطلانِ نظریاتِ دانشگاهی است. حیثیت و عظمتِ این مبعوث‌شدگیِ ملت را نمی‌توان با ظرفیتِ دانش‌های موجود در دانشگاه‌های فعلی تبیین کرد و درک این پدیده، نیازمندِ دانشگاهی نوین است؛ امتداد همان دانشگاهی که امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس با پیوند زدنِ جبهه و دانشگاه توصیف کردند.

رهدار خروجیِ آن دستگاهِ حکمی را شخصیتی چون شهید قاسم سلیمانی معرفی کرد که بدون برخورداری از تحصیلاتِ کلاسیکِ دانشگاهی، به مرتبه‌ای از حکمت دست یافت که تمامی مدعیان علم را به خضوع واداشت.

علیرضا زادبر با ارجاع به مباحث مطرح‌شده نتیجه‌گیری کرد که معنای دیگر این تحولاتِ شگرف آن است که نبردِ حاضر، هم‌اکنون در حالِ تربیتِ سلیمانی‌های جدیدی برای آینده ایران است.

او خیابان‌های امروز را در حکم کلاس درس و نبرد را به مثابه یک دانشگاه دانست که علیرغم تمام آسیب‌ها و خسارات، می‌تواند در آینده برکات بزرگی به همراه داشته باشد. رهدار هم با تأیید این نگاه، جنگ را برای جامعه یک نعمت خواند.

مقاومت در زندگی روزمره

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) گفت: در سال‌های اخیر پانزده رِمان درباره مقاومت فلسطین مطالعه کرده‌ام. این باعث شد تا درکم نسبت به این مفهوم دچار دگرگونی شود. پیش‌تر مقاومت فلسطین را مشابه مقاومت ایرانی می‌پنداشتم که در حاشیه زندگی روزمره جریان دارد و تنها در هنگام وقوع جنگ به واکنشی جانانه تبدیل می‌شود اما با مطالعه این آثار دریافتم که نبرد برای فلسطینی‌ها نه یک اتفاق در حاشیه زندگی، بلکه واقعیتی هفتادوپنج‌ساله است که تمام تاریخ چندین نسل آنان در متن آن سپری شده است. همین شناخت باعث شد تا درک عمیق‌تری از مفهوم «مقاومت روزمره» که در نظریات غربی منعکس شده است، بدست بیاورم.

او در ادامه به تطبیق مفهوم «مقاومت روزمره» با مبعوث‌شدگی امت پرداخت و گفت: با وجود مشغله‌های فراوان، اکنون ما در طول شب چندین ساعت زمان برای حضور در خیابان اختصاص داده‌ایم، بی‌آنکه خللی در سایر برنامه‌های زندگی‌ ایجاد شود. این اتفاق چنان ارزشمند است که حتی پس از پایان جنگ نیز می‌توان این سلوک و شیوه زندگی را در سطح فردی و اجتماعی تداوم داد. زادبر این رویکرد را تبدیل شدن مقاومت به یک سبک زندگی توصیف کرد.

رهدار نیز با تأیید این تعبیر افزود: این موضوع دستاوردی بزرگ در حوزه‌های تربیتی و افزایش سرمایه اجتماعی است. اکنون مقاومت از حاشیه به متن زندگی مردم وارد شده است، به گونه‌ای که کارهای روزمره تعطیل نشده، اما حضور در کنار مردم در خیابان‌ها نیز حضوری پررنگ و مستمر است.

شب‌های اربعینی ایران و عجز علوم انسانی در برابر این پدیده

رهدار ضمن ابراز اطمینان از تداوم خودبه‌خودی این جریان، به برکات فراوان این نوع حضور اشاره کرد و محورهای حضور شبانه مردم را بسیار شگفت‌آور خواند و این اجتماعات را تنها با پدیده پیاده‌روی اربعین قابل مقایسه دانست، هرچند از نظر هنجاری آن را در مرتبه‌ای بالاتر توصیف کرد.

او با اشاره به تجربه تأسیس انجمن علمی بین‌المللی اربعین‌پژوهان برای رصد و تحلیل پدیده اربعین، به عجز و خضوع پژوهشگران در برابر عظمت و حقیقت آن میدان اعتراف کرد. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) پدیده اجتماعات شبانه کنونی را نیز از همین جنس دانست و تأکید کرد که اگرچه این حضور در ظاهر تکراری به نظر می‌رسد، اما حقیقتی عظیم در حال وقوع است که علم هنوز از تبیین کامل آن ناتوان مانده است.