ایران، کشورهای عربی و واقعیت مهمی که باید درک کرد

خبرگزاری مهر، گروه بین الملل: در طول دهه‌های گذشته، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال کشورهای عربی منطقه بر پایه اصولی ثابت و قابل پیش‌بینی شکل گرفته است: تأکید بر همسایگی، برادری اسلامی، احترام متقابل و تلاش برای همزیستی مسالمت‌آمیز. این رویکرد بخشی از یک راهبرد بلندمدت بوده که در بزنگاه‌های مختلف منطقه‌ای نیز خود را نشان داده است. حتی در شرایطی که تنش‌ها در منطقه به اوج رسیده و ایران خود هدف حملات مستقیم قرار گرفته، چارچوب کلی این سیاست دستخوش تغییر بنیادین نشده است.

در شرایط کنونی که ایران با تجاوز مستقیم از سوی آمریکا و اسرائیل مواجه است، رفتار تهران در قبال کشورهای عربی نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. ایران بارها اعلام کرده که تمایلی به کشاندن جنگ به جغرافیای کشورهای همسایه ندارد. با این حال، یک اصل روشن در سیاست دفاعی ایران وجود دارد: «پاسخ به منشأ تهدید.» به عبارت دیگر، اگر نقطه‌ای در یک کشور عربی به پایگاهی برای آغاز حمله به ایران تبدیل شود، آن نقطه به‌عنوان بخشی از معادله درگیری تلقی خواهد شد. از این منظر، اقدام ایران نه علیه کشور میزبان، بلکه علیه مبدأ حمله تعریف می‌شود.

این تمایز، هرچند در فضای رسانه‌ای پیچیده منطقه‌ای گاه نادیده گرفته می‌شود، اما برای فهم رفتار ایران کلیدی است. ایران تلاش کرده این پیام را به‌صراحت منتقل کند که امنیت کشورهای منطقه به‌ویژه همسایگان عرب، برایش اهمیت دارد و هرگونه تنش ناخواسته، نتیجه ورود بازیگران فرامنطقه‌ای و استفاده از خاک این کشورها علیه ایران است.

در میان کشورهای عربی، عمان جایگاه ویژه‌ای در روابط با ایران دارد. روابط تهران و مسقط طی سال‌های گذشته همواره بر پایه اعتماد متقابل و احترام به منافع یکدیگر شکل گرفته است. عمان نه‌تنها از تبدیل شدن به عرصه رقابت‌های تنش‌آفرین پرهیز کرده، بلکه در مقاطع حساس، نقش میانجی‌گر و تسهیل‌کننده گفت‌وگو را ایفا کرده است. این کشور با درک حساسیت‌های منطقه‌ای، اجازه نداده خاکش به محلی برای اقدامات خصمانه علیه ایران تبدیل شود و همین رویکرد، به تقویت روابط دوستانه میان دو کشور انجامیده است. عمان عملا نشان داده که می‌توان در عین حفظ روابط با بازیگران مختلف، استقلال تصمیم‌گیری را حفظ کرد و در مسیر ثبات منطقه‌ای گام برداشت.

قطر نیز نمونه دیگری از یک بازیگر عربی است که تلاش کرده سیاستی متوازن و مبتنی بر میانجی‌گری در پیش گیرد. روابط ایران و قطر با وجود برخی فراز و نشیب‌ها در مجموع مثبت و مبتنی بر همکاری بوده است. در جریان بحران محاصره قطر در سال ۲۰۱۷، این ایران بود که با گشودن مسیرهای هوایی و دریایی نقش مهمی در کاهش فشارها بر دوحه ایفا کرد. این تجربه، به‌نوعی نشان‌دهنده ظرفیت‌های همکاری میان دو کشور در شرایط بحرانی است.

البته در مورد قطر، انتقاداتی نیز مطرح بوده و هست. از جمله این‌که دوحه باید بیش از پیش مراقب باشد که خاکش به بستری برای اقدامات نظامی علیه ایران تبدیل نشود. با این حال در یک جمع‌بندی کلی، ایران قطر را به‌عنوان کشوری دوست در منطقه می‌شناسد و بر تداوم روابط مثبت با آن تأکید دارد. رویکرد میانجی‌گرانه قطر نیز در صورت حفظ استقلال می‌تواند به کاهش تنش‌ها در منطقه کمک کند.

در خصوص سایر کشورهای عربی منطقه نیز موضع ایران روشن است. تهران همواره اعلام کرده که هیچ‌گونه تضاد ذاتی با کشورهای عربی ندارد و آماده توسعه روابط بر اساس احترام متقابل و منافع مشترک است. آنچه موجب تنش می‌شود نه اختلافات بنیادین میان ملت‌ها بلکه سیاست‌هایی است که برخی دولت‌ها در هم‌سویی کامل با آمریکا و اسرائیل اتخاذ می‌کنند. این هم‌سویی، زمانی که به واگذاری زیرساخت‌ها و خاک این کشورها برای اقدامات نظامی علیه ایران منجر شود، عملا آن‌ها را وارد یک معادله پرهزینه می‌کند.

ایران بر این باور است که امنیت منطقه، باید توسط خود کشورهای منطقه تأمین شود. تجربه دهه‌های اخیر نشان داده که حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای نه‌تنها به ثبات منجر نشده، بلکه بر پیچیدگی بحران‌ها افزوده است. از جنگ‌های طولانی گرفته تا بی‌ثباتی‌های مزمن، همگی نشان‌دهنده این واقعیت هستند که بازیگران خارجی بیش از آن‌که دغدغه امنیت و رفاه مردم منطقه را داشته باشند، به دنبال تأمین منافع راهبردی خود هستند.

در این چارچوب، نه آمریکا و نه اسرائیل را نمی‌توان بازیگرانی دانست که به‌دنبال امنیت واقعی در منطقه باشند. سیاست‌های این دو، عمدتا بر پایه مدیریت تنش، فروش تسلیحات و حفظ برتری راهبردی شکل گرفته است. نتیجه چنین رویکردی، تداوم ناامنی و بی‌اعتمادی در منطقه است؛ وضعیتی که بیشترین هزینه آن را کشورهای منطقه و مردم آن‌ها می‌پردازند.

در مقابل، ایران بارها بر ایده ایجاد یک ترتیبات امنیتی جمعی در خلیج فارس تأکید کرده است. این ایده، مبتنی بر مشارکت همه کشورهای عربی منطقه و بدون دخالت بازیگران خارجی است. هدف از چنین ترتیبی، ایجاد سازوکارهایی برای گفت‌وگو، حل‌وفصل اختلافات و جلوگیری از سوءتفاهم‌های امنیتی است. تحقق این ایده، البته نیازمند اراده سیاسی و فاصله گرفتن از وابستگی‌های بیرونی است.

در کل می‌توان گفت که ایران در قبال کشورهای عربی منطقه، رویکردی مبتنی بر تعامل، احترام و همکاری دارد، مشروط بر آن‌که این کشورها نیز از تبدیل شدن به ابزار فشار علیه ایران پرهیز کنند. تهران نشان داده که در صورت وجود اراده متقابل، آماده گسترش روابط در حوزه‌های مختلف است. امنیت منطقه، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند همکاری درون‌زا و دوری از مداخلات خارجی است؛ مسیری که اگرچه دشوار، اما تنها گزینه پایدار برای آینده‌ای باثبات در خلیج فارس و فراتر از آن به شمار می‌رود.