چگونه بین النهرین به مهد تمدن تبدیل شد؟

حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد، انسان‌ها در بین‌النهرین ساکن شدند. در عرض چند قرن، سومری‌ها چیزی را که امروزه گهواره تمدن می‌نامیم، توسعه دادند.

مجله اینترنتی باستان شناس : بین‌النهرین، سرزمینی میان دو رود بزرگ، نه به‌طور تصادفی بلکه به‌واسطه ترکیبی کم‌نظیر از جغرافیا، آب، نوآوری انسانی و نیاز به نظم اجتماعی، به مهد تمدن بدل شد. جایی که کشاورزی سازمان‌یافته، شهرنشینی، خط، قانون و حکومت برای نخستین‌بار در پاسخ به چالش‌های بقا شکل گرفتند و بنیان‌های زندگی تمدنی انسان را بنا نهادند.

خلاصه

• بین‌النهرین، بین رودخانه‌های دجله و فرات، به دلیل زمین‌های حاصلخیز و توسعه آبیاری، به مهد تمدن تبدیل شد که از رشد دولت‌شهرهایی مانند اور، اریدو و اوروک با جمعیتی بیش از ۵۰۰۰۰ نفر در حدود ۵۰۰۰ سال پیش پشتیبانی کرد.
• سومری‌ها با ابداع اولین زبان نوشتاری جهان، یعنی خط میخی، بر روی لوح‌های گلی، ثبت و ضبط اطلاعات مربوط به منابع غذایی و تجارت را تسهیل کردند. این پیشرفت، در کنار توسعه یک سیستم عددی توسط آنها، جنبه‌های بنیادی جامعه مدرن را بنا نهاد.
• زوال تمدن سومری در حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به کاهش بهره‌وری کشاورزی به دلیل شور شدن خاک ناشی از آبیاری نسبت داده شد. این امر منجر به ظهور امپراتوری‌های بعدی در بین‌النهرین، مانند امپراتوری‌های اکدی، بابلی و آشوری شد.

سومر، به عنوان مهد تمدن، تا زمانی که اسرار آن از میان شن‌های بیابان بیرون کشیده نشد، کاملاً ناشناخته بود. در نیمه دوم قرن نوزدهم، باستان‌شناسان فرانسوی و بریتانیایی برای جستجوی یافته‌های مربوط به دوره آشوری به جایی که اکنون عراق است سفر کردند. آنها به طور اتفاقی با تمدنی بسیار قدیمی‌تر روبرو شدند. تا آن زمان، مقادیر عظیم گل و لای که فرات و دجله از کوه‌های ترکیه با خود آورده بودند، موفق به پاک کردن و پنهان کردن آثار گذشته شده بود. هنگامی که سومر حفاری و تاریخ‌گذاری شد، تاریخ شناخته شده برای انسان به طور اساسی گسترش یافت.

گهواره تمدن در کجا واقع شده است؟

از منظر طبیعی، بین‌النهرین منطقه‌ای عمدتاً مسطح با دشت‌های شنی وسیع و پوشش گیاهی پراکنده است. در امتداد خلیج فارس، جایی که دریا از آخرین عصر یخبندان به تدریج عقب‌نشینی کرده است، چشم‌اندازی باتلاقی وجود دارد. آب و هوای آن بیابانی است. بارندگی پراکنده است، در اواسط روز به طرز غیرقابل تحملی گرم است، در حالی که در زمستان و شب می‌تواند به شدت سرد باشد.

اگرچه باران به ندرت می‌بارید، مناطق اصلی تمدن بین‌النهرین دائماً تحت تأثیر سیل‌های ویرانگر ناشی از رودخانه‌های فرات و دجله قرار می‌گرفتند. از آنجایی که چشم‌انداز مسطح به سمت دریا از گل و ماسه ساخته شده بود، سنگی برای ساخت و ساز وجود نداشت. همچنین درختانی که بتوان از آنها برای ساخت خانه یا قایق استفاده کرد، رشد نمی‌کردند.

یکی از دلایل اصلی تبدیل شدن بین‌النهرین به مهد تمدن، موقعیت مکانی آن بود. این منطقه بین رودخانه‌های دجله و فرات قرار داشت و منبع آب ثابتی را فراهم می‌کرد. این رودخانه‌ها همچنین تجارت و حمل و نقل را تسهیل می‌کردند و به مردم اجازه می‌دادند به راحتی از مکانی به مکان دیگر سفر کنند.

دو رودخانه بزرگ سیستمی را تشکیل دادند که شرایط مناسبی را برای توسعه آبیاری مصنوعی در مقیاس وسیع ایجاد کرد. قبل از اینکه رودخانه‌های فرات و دجله به هم بپیوندند و چیزی را که امروزه شط العرب می‌نامیم تشکیل دهند، اختلاف کمی بین مسیرهای تقریباً موازی آنها وجود دارد. این رودخانه‌ها فرصت‌های بی‌نظیری را برای آبیاری مصنوعی و حمل و نقل آبی ایجاد کردند.

تاریخ از سومر آغاز شد

حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد، سومری‌ها جامعه‌ای را تأسیس کردند که تاریخ جهان را رقم زد. سومری‌ها خود را «مردمان سرسیاه» می‌نامیدند و سرزمین آنها به معنای «سرزمین مردم سرسیاه» بود. سومر جمعیتی با قومیت‌های متنوع داشت، بنابراین تاریخ سومر مربوط به تاریخ یک ملت یا یک قوم نیست، بلکه مربوط به تاریخ یک منطقه است.

تمدن سومری اولین جامعه‌ای در تاریخ بود که توانست نیروهای طبیعت را مجبور به خدمت به جامعه کند. سومر سیستمی از آبیاری مصنوعی ایجاد کرد که زمین را چنان حاصلخیز کرد که توانست چندین شهر-دولت را با جمعیتی رو به رشد تغذیه کند. این امر در نهایت منجر به یک انقلاب شهری شد که زندگی اکثر جمعیت جهان را در شهرها ممکن ساخت . اور، اریدو و اوروک همگی ۵۰۰۰ سال پیش جمعیتی بالغ بر ۵۰۰۰۰ نفر داشتند.

این جمله‌ی تک‌جمله‌ایِ تکان‌دهنده که «تاریخ از سومر آغاز شد» تأکید می‌کند که این جامعه چقدر در توسعه‌ی بشر حیاتی بوده است، اما در عین حال اغراق‌آمیز نیز هست. تاریخ واقعاً از جایی شروع نمی‌شود.

خاک رس به عنوان منبع و دفترچه یادداشت

سرانجام، سومری‌ها به مزیت دسترسی نامحدود این دشت رودخانه به منبع دیگری که اهمیت تاریخی جهانی پیدا می‌کرد، پی بردند. خاک رس به نوشداروی سومری تبدیل شد. این ماده به مصالح ساختمانی معابد و اولین کتاب هنر نوشتن تبدیل شد. از خاک رس می‌توانستند برای ساخت گلسنگ استفاده کنند که به نوبه خود می‌توانست برای ساخت خانه‌ها، اهرام پلکانی، معابد، آب‌بندها و کناره‌های کانال‌ها استفاده شود. شهرهای سومری با دیوارهایی از چنین گلسنگی احاطه شده بودند. در اوروک، شهر توسط دیواری به طول ده کیلومتر با برج‌های دفاعی ساخته شده از خاک رس احاطه شده بود. خاک رس اولین مصالح ساختمانی تمدن بود.

خاک رس همچنین پایه‌های گام تعیین‌کننده دیگری را در تاریخ بشر بنا نهاد. توسعه اولین زبان نوشتاری جهان: خط میخی . سومری‌ها از اشیاء نوک‌تیز و علائم حک‌شده روی لوح‌های گلی استفاده می‌کردند که سپس آنها را برای خشک شدن در آفتاب می‌گذاشتند. از آنجایی که ذخیره‌سازی و توزیع غذا یکی از نوآوری‌های تمدن بود، نیاز به سیستمی وجود داشت که بتواند اطلاعات لازم در مورد ذخایر غذایی و اینکه چه کسی چه چیزی را دریافت کرده است، ثبت و ذخیره کند. چنین سیستم ثبتی همچنین برای فعالیت‌های تجاری دولت‌شهرها و برای سازماندهی دولت‌شهرها مهم بود. به همین دلیل است که اولین انسان نویسنده‌ای که ما می‌شناسیم از سومر آمده است. زبان نوشتاری تمدن را ایجاد نکرد، بلکه این تمدن بود که زبان نوشتاری را ایجاد کرد، که به نوبه خود تمدن را بیشتر توسعه داد.

زبان نوشتاری و خاک رس همچنین امکان توسعه سیستم اعداد را فراهم کردند که مبنای درک انسان مدرن از زمان و مکان شد. در عراق بود که مردم به ایده تقسیم زمان به ساعت‌های ۶۰ دقیقه‌ای، دقیقه‌ها به ۶۰ ثانیه، هفته به هفت روز و دایره به ۳۶۰ درجه رسیدند.

اولین متن حقوقی تاریخ و اولین جنگ

خاک رس همچنین امکان ایجاد اولین متن قانونی جهان را فراهم کرد که تضمین می‌کرد هیچ شهروندی در مورد مجازات همه چیز، از رابطه جنسی با بردگان دیگران گرفته تا قتل، تردیدی نداشته باشد. «مردی که مرد دیگری را بکشد، باید خودش بمیرد»، این جمله‌ای بود که در حدود ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد در قانون اور-نامو اعلام شد.

از زمانی که کانال‌ها شروع به اتصال شهرها به یکدیگر کردند، درگیری‌ها نیز آغاز شد. گفته می‌شود که اولین جنگ در تاریخ جهان زمانی رخ داد که پادشاه ائاناتوم لاگاش، دولت-شهر رقیب اوما را در حدود سال ۲۴۵۰ پیش از میلاد، در درگیری بر سر کنترل این آبراه‌ها و کانال‌های آبیاری ساخته دست بشر، شکست داد. علت جنگ هرچه که باشد، ما تصاویری از صحنه‌های جنگ ۴۵۰۰ ساله را بر روی سنگی به نام «ستون کرکس‌ها» داریم که در موزه لوور پاریس به نمایش گذاشته شده است. پس از پیروزی، پادشاه نوعی سنگ مرزی نصب کرد و شرایط صلح بر روی آن حک شد. بنابراین سومر اولین جنگ، بلکه اولین پیمان صلحی را که ما می‌شناسیم، به ما داد.

فروپاشی تمدن سومری

در عین حال، ممکن است به نظر برسد که سومر جامعه‌ای بود که دقیقاً به دلیل غلبه طبیعت بر آن، از تاریخ ناپدید شد. به طور گسترده توافق شده است که تمدن سومری که از حدود ۴۰۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد وجود داشت، فروپاشید یا ناپدید شد و پس از آن، سایر تشکیلات دولتی در بین‌النهرین شکل گرفتند.

توضیحی که به تدریج بیشترین حمایت را به دست آورده است این است که تمدن سومری به دلیل کاهش تدریجی بهره‌وری در کشاورزی، رو به زوال گذاشت.

از آنجایی که رودخانه‌های فرات و دجله آب را از ذوب برف در کوه‌های ترکیه می‌آوردند، حاوی غلظت بالایی از نمک‌های محلول بودند. در طول هزاره‌ها، نمک‌های موجود در آب‌های زیرزمینی از طریق ریشه‌های گیاهان به سطح زمین کشیده شده بودند. نمک اضافی با وزش باد از خلیج فارس وارد می‌شد. آبیاری بیشتر و بیشتر، نمک بیشتر و بیشتری را در خاک باقی می‌گذاشت. با گذشت زمان، اجتناب‌ناپذیر بود که این امر زمین را نابود کند. نوآوری انقلابی آنها، سیستم آبیاری آنها، بذر زوال تدریجی تمدنشان و در نهایت فروپاشی آنها بود.

امپراتوری‌های بعدی در بین‌النهرین

با گذشت زمان، امپراتوری‌های مختلفی در بین‌النهرین ظهور کردند که هر کدام ردپای خود را بر فرهنگ و جامعه این منطقه گذاشتند. یکی از اولین امپراتوری‌ها، امپراتوری اکد بود که حدود سال ۲۳۳۴ پیش از میلاد مسیح پدید آمد. اکدی‌ها توسط سارگون اکدی رهبری می‌شدند که دولت-شهرهای سومری را فتح کرد و یک امپراتوری متحد ایجاد کرد.

امپراتوری اکد به خاطر قدرت نظامی و کمک‌هایش به تمدن بین‌النهرین شناخته می‌شد. آن‌ها سنت سومری‌ها در استفاده از خط میخی را ادامه دادند و قلمرو امپراتوری را از طریق یک سری لشکرکشی‌های نظامی گسترش دادند.

امپراتوری بابل که حدود سال ۱۸۹۴ پیش از میلاد ظهور کرد، یکی دیگر از امپراتوری‌های مهم در بین‌النهرین بود. بابلی‌ها به خاطر پیشرفت‌هایشان در قانون و ادبیات، از جمله تدوین قانون حمورابی، یکی از اولین قوانین حقوقی تاریخ، شناخته می‌شدند. آن‌ها همچنین سازه‌های چشمگیری مانند باغ‌های معلق بابل، یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان، را ساختند که یکی از بزرگترین شاهکارهای مهندسی امپراتوری بابل محسوب می‌شود. این باغ‌ها شامل مجموعه‌ای از باغ‌های پلکانی بودند که بر روی یک تراس سنگی عظیم ساخته شده بودند. هر طبقه پر از گیاهان و درختان بود و واحه‌ای سرسبز و خرم در قلب بیابان ایجاد می‌کرد.

امپراتوری آشور که حدود ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح ظهور کرد، یکی دیگر از قدرت‌های بزرگ در بین‌النهرین بود. آشوری‌ها به خاطر قدرت نظامی و استفاده از فناوری پیشرفته، مانند موتورهای محاصره و سلاح‌های آهنی، شناخته شده بودند. آن‌ها همچنین یک سیستم بوروکراسی پیچیده ایجاد کردند که در آن مقامات مسئول مدیریت جنبه‌های مختلف حکومت بودند.

در نهایت، امپراتوری پارس که حدود ۵۵۰ سال پیش از میلاد مسیح ظهور کرد، آخرین امپراتوری بزرگ باستانی بود که بر بین‌النهرین حکومت می‌کرد. پارسیان به خاطر هنر، ادبیات و پیشرفت‌های فلسفی و همچنین مدارای مذهبی خود شناخته شده بودند. آنها به مردم از فرهنگ‌ها و مذاهب مختلف اجازه می‌دادند تا در کنار هم زندگی و کار کنند و جامعه‌ای متنوع و جهان‌وطنی ایجاد کنند.

میراث گهواره تمدن

میراث بین‌النهرین بسیار فراتر از خود منطقه گسترش یافته است. نوآوری‌ها و دستاوردهای بین‌النهرین تأثیر عمیقی بر جوامع بعدی گذاشت و مسیر تاریخ بشر را شکل داد. با نگاهی به گذشته، گهواره تمدن همچنان الهام‌بخش و مجذوب‌کننده ماست. نوآوری‌ها و دستاوردهای بین‌النهرین، پتانسیل باورنکردنی نبوغ و خلاقیت انسان و قدرت پایدار تمدن بشری را به ما یادآوری می‌کند.

سوالات متداول

ساختارهای اجتماعی دولت-شهرهای سومری چگونه بود؟

به نظر می‌رسد ساختارهای اجتماعی دولت‌شهرهای سومری سلسله مراتبی بوده است، به این صورت که طبقه حاکم شامل کاهنان و اشراف در رأس آن قرار داشته و پس از آنها بازرگانان، صنعتگران و کشاورزان قرار داشته‌اند. در پایین‌ترین سطح، بردگان قرار داشتند که عمدتاً اسیران جنگی بودند.

چرا پس از سومریان، امپراتوری‌های دیگری در بین‌النهرین ظهور کردند؟

پس از سومری‌ها، امپراتوری‌های دیگری در بین‌النهرین ظهور کردند که به دلیل زمین‌های حاصلخیز و موقعیت استراتژیک منطقه بود و مردمان مختلفی را که به دنبال کنترل این منابع ارزشمند بودند، به خود جذب می‌کرد. علاوه بر این، زوال دولت‌شهرهای سومری، که اغلب به دلیل درگیری‌های داخلی و تهاجمات خارجی بود، خلأهای قدرتی ایجاد کرد که قدرت‌های جدید آنها را پر کردند و منجر به ظهور امپراتوری‌هایی مانند اکدی، بابلی و آشوری شد.

گذشته از مواردی که در مقاله ذکر شد، برخی از میراث‌های ماندگار تمدن سومری کدامند؟

فراتر از نوآوری‌های ذکر شده در مقاله، سومری‌ها میراث ماندگاری را در قالب یک چارچوب قانونی از خود به جا گذاشتند که بر سیستم‌های حقوقی بعدی تأثیر گذاشت و به توسعه مفاهیم عدالت کمک کرد. علاوه بر این، پیشرفت‌های آنها در ریاضیات، از جمله توسعه سیستم مبنای ۶۰، تأثیرات ماندگاری بر زمان‌بندی و هندسه مدرن داشته است.