ماهواره «جام‌جم1» معادلات پخش صدا و سیما را تغییر می‌دهد؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، پرتاب ماهواره «جام‌جم 1» با نام ثبتی IRANDBS را می‌توان یکی از مهم‌ترین تحولات زیرساختی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر ارزیابی کرد؛ رخدادی که در ظاهر در قالب یک خبر فناورانه و فضایی منتشر شد، اما در لایه‌های عمیق‌تر، بیانگر تغییر رویکرد رسانه ملی نسبت به معماری پخش، امنیت ارتباطات و آینده فناوری‌های تلویزیونی است.

این ماهواره به‌عنوان نخستین ماهواره زمین‌آهنگ اختصاصی طراحی‌شده برای سازمان صداوسیما معرفی شده و روز پنجشنبه 23 بهمن 1404 از پایگاه فضایی بایکونور در قزاقستان به فضا پرتاب شد؛ پایگاهی که در تاریخ فضانوردی جهان و به‌ویژه در برنامه‌های فضایی روسیه، جایگاهی نمادین و عملیاتی دارد.

مأموریت فراتر از یک استقرار مداری

آنچه این پرتاب را از بسیاری پروژه‌های فضایی متمایز می‌کند، صرفاً قرارگیری یک ماهواره در مدار نیست، بلکه تعریف مأموریتی است که برای آن ترسیم شده است. طبق اعلام معاونت توسعه و فناوری رسانه ملی، «جام‌جم 1» با هدف سیگنال‌رسانی صوت و تصویر تعاملی برای ایستگاه‌های زمینی پخش همگانی طراحی شده است.

این توصیف، نشانه یک چرخش مفهومی است: صداوسیما تنها به افزایش ظرفیت پخش نمی‌اندیشد، بلکه در پی گذار از الگوی سنتی «پخش یک‌طرفه» به معماری «پخش متعامل» است؛ الگویی که در آن ارتباط رسانه با مخاطب می‌تواند دوطرفه، داده‌محور و هوشمند باشد و زمینه را برای خدمات مبتنی بر انتخاب کاربر، بازخورد لحظه‌ای و سرویس‌های درخواستی فراهم کند.

جزئیات فنی؛ از حامل پرتاب تا مدار زمین‌آهنگ

ماهواره «جام‌جم 1» همراه با ماهواره هواشناسی روسی الکترو-ال شماره 5 و با استفاده از موشک Proton-M به فضا ارسال شد؛ حامل سنگینی که همچنان یکی از گزینه‌های اصلی روسیه برای مأموریت‌های ژئو (GEO) به شمار می‌رود. استفاده از بلوک انتقال مداری DM-03 نیز نشان می‌دهد مأموریت با هدف انتقال دقیق به مدارهای بالاتر و تثبیت در موقعیت زمین‌آهنگ برنامه‌ریزی شده است.

مدار زمین‌آهنگ (GEO) به‌دلیل ثابت ماندن ماهواره نسبت به یک نقطه از زمین، گزینه‌ای بهینه برای خدمات پخش تلویزیونی و مخابراتی محسوب می‌شود؛ زیرا امکان پوشش پایدار و متمرکز منطقه‌ای را فراهم می‌کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، «جام‌جم 1» در مرحله نخست در موقعیت 91 درجه شرقی قرار گرفته و قرار است طی کمتر از سه هفته به موقعیت نهایی 34 درجه شرقی منتقل شود. این جابه‌جایی، فرآیندی متعارف در مأموریت‌های ژئو است که طی آن ماهواره از یک موقعیت انتقالی به نقطه عملیاتی نهایی خود مانور می‌دهد.

انتخاب 34 درجه شرقی نیز به‌احتمال زیاد با ملاحظات پوشش جغرافیایی، زاویه دید مناسب برای ایستگاه‌های زمینی، و هماهنگی‌های فرکانسی و مداری در چارچوب مقررات بین‌المللی ارتباطات رادیویی انجام شده است؛ انتخابی که نشان می‌دهد پروژه صرفاً یک اقدام نمادین نیست، بلکه بر مبنای محاسبات دقیق فنی و مقرراتی طراحی شده است.

ماهیت زیرساختی؛ نه سرویس خانگی

روابط عمومی معاونت توسعه و فناوری رسانه تصریح کرده است که سیگنال‌های این ماهواره با تجهیزات خانگی قابل دریافت نیست و نیازمند تجهیزات حرفه‌ای است. این نکته، ماهیت مأموریت را روشن می‌کند: «جام‌جم 1» یک سرویس دریافت مستقیم خانگی (DTH) نیست، بلکه ماهواره‌ای برای توزیع سیگنال (Distribution) میان ایستگاه‌های زمینی و شبکه‌های پخش داخلی است.

در چنین معماری‌ای، ماهواره نقش حلقه بالادستی زنجیره پخش را ایفا می‌کند و خوراک سیگنال را به مراکز استانی یا ایستگاه‌های تقویتی منتقل می‌سازد. این الگو معمولاً در کشورهایی به‌کار گرفته می‌شود که در پی مقاوم‌سازی شبکه توزیع خود در برابر اختلال، وابستگی خارجی یا محدودیت‌های ارتباطی هستند.

ابعاد راهبردی؛ استقلال ارتباطی و حاکمیت رسانه‌ای

در سطح کلان، در اختیار داشتن یک ماهواره زمین‌آهنگ اختصاصی، به معنای ارتقای سطح استقلال ارتباطی است. در بسیاری از کشورها، کنترل ظرفیت ماهواره‌ای بخشی از امنیت ملی رسانه‌ای تلقی می‌شود؛ زیرا رسانه‌های فراگیر در شرایط بحران، جنگ نرم یا اختلالات گسترده ارتباطی، به کانال‌های پایدار و تحت کنترل نیاز دارند.

از این منظر، «جام‌جم 1» را می‌توان بخشی از راهبرد تثبیت حاکمیت رسانه‌ای و تقویت زیرساخت پخش کشور در سطح منطقه‌ای دانست؛ پروژه‌ای که همزمان دو هدف را دنبال می‌کند: نوسازی فناوری و ارتقای تاب‌آوری ارتباطی.

بنابراین «جام‌جم 1» تنها یک پرتاب فضایی نیست؛ بلکه آغاز یک بازطراحی معماری پخش در صداوسیماست. از انتخاب مدار زمین‌آهنگ و استفاده از Proton-M تا استقرار در موقعیت 34 درجه شرقی و تمرکز بر پخش متعامل، همه نشانه‌هایی از برنامه‌ای ساختاری و بلندمدت‌اند.

اگر این ماهواره مطابق برنامه در مدار نهایی تثبیت شود و شبکه زمینی پشتیبان آن نیز توسعه یابد، می‌تواند بنیان نسل جدید خدمات رسانه‌ای صداوسیما را شکل دهد؛ نسلی که در آن «پخش» دیگر صرفاً ارسال تصویر نیست، بلکه یک سامانه ارتباطی چندلایه، داده‌محور و راهبردی خواهد بود.

انتهای پیام/