آیا زنان در المپیک یونان باستان حضور داشتند؟

بازی‌های المپیک باستان مملو از ورزشکاران مرد بود، اما آیا برای زنان نیز فرصتی برای رقابت در عرصه‌های ورزشی وجود داشت؟
مجله اینترنتی باستان شناس :شرکت کنندگان المپیک باستان به سبب قدرت بدنی و چابکی‌شان شهرت داشتند، اما آیا در میان این ورزشکاران، زنی هم حضور داشت؟ و آیا زنان در یونان باستان فرصت‌های ورزشی دیگری برای رقابت در اختیار داشتند؟

بازی‌های المپیک باستان مردمانی را از سراسر یونان ـ و گاه حتی فراتر از آن ـ گرد هم می‌آورد و از حدود ۷۷۶ پیش از میلاد تا ۳۹۳ میلادی برگزار می‌شد. در بخش عمده‌ای از این دوره، محدودیت‌ها علیه زنان بسیار سخت‌گیرانه به نظر می‌رسید. نویسنده‌ای به نام Pausanias که در سده دوم میلادی می‌زیست، نوشته است قانونی وجود داشت که بر اساس آن هر «زنی که هنگام برگزاری بازی‌های المپیک در محل حضور می‌یافت» به پایین صخره‌ای افکنده می‌شد (ترجمه ویلیام جونز و هنری اورمرود).

با این حال، هرچند بازی‌های المپیک باستان تا حد زیادی برای زنان ممنوع بود، رقابت‌های ورزشی دیگری وجود داشت که آنان می‌توانستند در آن‌ها شرکت کنند؛ به‌ویژه مسابقات دو. حتی مجموعه‌ای از مسابقات دو با عنوان «هرائا» (Heraea یا Heraia) به افتخار الهه هِرا برگزار می‌شد که در Olympia در شبه‌جزیره پلوپونز ـ همان محل برگزاری بازی‌های المپیک ـ انجام می‌گرفت.
Pausanias نوشته است: «این رقابت، مسابقه‌ای در دو برای دخترانِ ازدواج‌نکرده است» که در سه رده سنی برگزار می‌شد (ترجمه والدو سوئیت) و هر چهار سال یک‌بار در Olympia انجام می‌گرفت.

او درباره شیوه برگزاری مسابقه می‌نویسد: «آن‌ها موهای خود را رها می‌کردند، تونیک را کمی بالاتر از زانو می‌آویختند و شانه راست را تا نزدیکی سینه برهنه می‌گذاشتند.» تصویر زنانی با چنین پوششی در حال فعالیت ورزشی بر روی آثار باستانی یونان کشف شده است.

به گفته پائوسانیاس، «به برندگان، تاجی از برگ‌های زیتون و سهمی از گاوی که برای هِرا قربانی می‌شود، اعطا می‌کردند.» او همچنین اشاره می‌کند که برندگان می‌توانستند «تندیس‌هایی با نام خود برپا کنند.» مسابقات دو زنان در دیگر محوطه‌های باستانی یونان نیز برگزار می‌شد.

زنان همچنین می‌توانستند تیم‌های ارابه‌رانی (متشکل از یک راننده و چهار اسب) را در رقابت‌های باستانی ـ از جمله المپیک ـ ثبت کنند، اما لزوماً خودشان ارابه را هدایت نمی‌کردند. افزون بر این، آنان اجازه تماشای بازی‌های المپیک را نیز نداشتند، هرچند استثناهای نادری وجود داشت.

با این حال، به‌عنوان مالک یک تیم ارابه‌رانی، می‌توانستند پیروزی را به نام خود ثبت کنند. Kyniska، خواهر یکی از شاهان اسپارت، در سال ۳۹۶ پیش از میلاد، زمانی که تیم ارابه‌رانی‌اش پیروز شد، به نخستین زن شناخته‌شده‌ای بدل گشت که در بازی‌های المپیک به پیروزی دست یافت. او مالک و پرورش‌دهنده اسب‌های برنده بود و در کتیبه‌ای بر پایه تندیسش آمده است که «تنها زن در سراسر یونان» بود که در المپیک پیروز شد (ترجمه دونالد کایل).

متون باستانی و شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که زنان در ورزش‌های دیگری همچون کشتی نیز شرکت داشته‌اند. هرچند مدارک مربوط به رقابت‌های رسمی زنان محدود است، اما این موضوع لزوماً به معنای عدم برگزاری چنین مسابقاتی نیست.

هدر رید، استاد بازنشسته دانشگاه Morningside University در ایالت آیووا، در گفت‌وگویی ایمیلی با Live Science اظهار داشت: «شواهد ادبی وجود دارد که نشان می‌دهد، به‌ویژه در اسپارت، زنان برای اهداف آموزشی در فعالیت‌هایی مانند کشتی شرکت می‌کردند.»

در اسپارت، در واقع الزامی وجود داشت که زنان جوان، در کنار سایر ورزش‌ها، برای ساختن و حفظ عضلات خود، کشتی تمرین کنند. شاعر باستانی پروپرتیوس، که در قرن اول پیش از میلاد زندگی می‌کرد، نوشت که “تحت تأثیر قرار گرفته است که یک دختر برهنه می‌تواند در میان کشتی‌گیران مرد بدون اینکه مورد انتقاد قرار گیرد، در بازی‌ها شرکت کند” (ترجمه والدو سوئیت). او همچنین نوشت که زنان در اسپارت پانکریشن، نوعی باستانی از هنرهای رزمی ترکیبی، را تمرین می‌کردند.

پس از ازدواج

به نظر می‌رسد تعداد مسابقات ورزشی موجود برای زنان پس از ازدواج محدود بوده است. رید گفت که “به نظر می‌رسد ورزش زنان، مانند ورزش مردان، از آیین‌های گذار ناشی شده است. در مورد زنان، این آیین شامل انتقال از کودکی به پارتنوس بود… زن واجد شرایط ازدواج.” رید خاطرنشان کرد که زنان متاهلی که صاحب تیم‌های ارابه‌رانی بودند، همچنان می‌توانستند پیروزی خود را به عنوان مالک خود اعلام کنند.

جورجیا تسووالا، استاد تاریخ در دانشگاه ایالتی ایلینوی، گفت که زنان متاهل در اسپارت ممکن است می‌توانستند در برخی از مسابقات شرکت کنند. تسووالا در ایمیلی به Live Science گفت: «تصور می‌کنم اگر مسابقه محلی بود، این امر امکان‌پذیر می‌بود. برای مثال، ما می‌دانیم که زنان اسپارتی حتی پس از ازدواج و بارداری، به استفاده از سالن ورزشی و پالاسترا [مدرسه کشتی] ادامه می‌دادند.»

یونان تحت کنترل روم

در طول دوران حکومت روم بر یونان، که از قرن دوم پیش از میلاد آغاز شد، به نظر می‌رسد که تعداد مسابقات ورزشی زنان افزایش یافته است و سوابق بیشتری به مسابقات دو و میدانی زنان اشاره می‌کنند.

اونو ون نیف، استاد تاریخ باستان در دانشگاه گرونینگن هلند، گفت که مشخص نیست چرا تعداد مسابقات زنان در دوران روم افزایش یافته است. او در ایمیلی به Live Science گفت: “رومی‌ها نگرشی دوگانه به ورزش یونان داشتند و هنوز توضیح واقعی برای این پدیده مشخص نشده است.”

تعدادی از آثار باستانی مربوط به دوران روم وجود دارد که به ورزشکاران زن در یونان اشاره می‌کند. یکی از کتیبه‌ها زنی به نام هدئا را توصیف می‌کند که در قرن اول میلادی زندگی می‌کرد و در مسابقات متعدد دو و میدانی و ارابه‌رانی برنده شد و به خاطر پیروزی‌هایش شهروندی آتن را دریافت کرد.

کتیبه دیگری که مربوط به اواخر قرن اول میلادی، از جزیره کوس است، اعضای یک مدرسه کشتی در جزیره را فهرست می‌کند. همه نام‌ها مرد هستند، به جز زنی به نام هتریا پروکیلا. تسووالا گفت، او و دیگر کشتی‌گیران به عنوان «پرسبیتروی» فهرست شده‌اند، نامی که «می‌تواند به یک فرد بالغ و همچنین به اعضای مهم شهر اشاره داشته باشد».

اینکه آیا او در جزیره با مردان رقابت می‌کرده یا نه، مشخص نیست و ما اطلاعات کمی در مورد او داریم. تسووالا گفت: «از روی کتیبه می‌توانیم حدس بزنیم که او عضوی از نخبگان و شهروند رومی بوده است.»

یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار باستانی باقی‌مانده که به نظر می‌رسد یک ورزشکار زن یونان باستان را به تصویر می‌کشد، «دونده واتیکان» (که با نام‌های «دختر دونده» یا «آتلانتا باربرینی» نیز شناخته می‌شود) است. این اثر که قدمت آن به حدود ۲۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد، زن جوانی را نشان می‌دهد که چیتون، نوعی لباس، شبیه به آنچه پوسانیاس توصیف کرده است، پوشیده است و به نظر می‌رسد که در حال دویدن در یک مسابقه است. این اثر اکنون در موزه‌های واتیکان نگهداری می‌شود.