مهار آتش در زاگرس؛ وقتی مدیریت و مشارکت مردمی بر بحران غلبه می‌کند

خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها، کوثر یاوری: جنگل‌ها و مراتع به عنوان ریه‌های تنفسی زمین و سرمایه‌های تجدیدناپذیر ملی، همواره در خط مقدم نبرد با تغییرات اقلیمی قرار دارند. این اکوسیستم‌های حیاتی نه تنها ضامن بقای تنوع زیستی و پایداری خاک هستند، بلکه نقش انکارناپذیری در امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند. با این حال، پدیده شوم آتش‌سوزی، که اغلب ریشه در دخالت‌های انسانی دارد، هر ساله بخش‌های وسیعی از این ثروت‌های خدادادی را به تلی از خاکستر بدل می‌کند. بر اساس مطالعه‌ای معتبر که در سال ۲۰۱۲ توسط «رندرسون» و همکارانش انجام شد، آتش‌سوزی‌های جهانی سالانه حدود ۴ درصد از سطح خشکی‌های زمین را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ رقمی تکان‌دهنده که بر پایه داده‌های ماهواره‌ای و مدل‌سازی انتشار کربن استوار است و ضرورت حیاتی نظارت بر حریق‌ها را یادآور می‌شود.

اگرچه مطالعات متأخرتر نظیر پژوهش‌های «آندلا و همکاران» (۲۰۱۷) و «تانگ» (۲۰۲۱) نشان می‌دهند که نرخ آتش‌سوزی‌ها در دهه‌های اخیر به دلیل تغییرات کاربری اراضی و مدیریت انسانی به حدود ۲ تا ۳ درصد کاهش یافته است، اما این کاهش کمی، چیزی از شدت خطرات کیفی و زیست‌محیطی آن نمی‌کاهد. پژوهش‌های جهانی (Jain et al., 2020) مؤید آن است که بیش از ۹۰ درصد آتش‌سوزی‌ها در عرصه‌های طبیعی منشأ انسانی دارند و صاعقه تنها مسئول بخش اندکی از آن‌هاست. این آتش‌سوزی‌ها با تخریب زیستگاه‌ها، کاهش تنوع زیستی، افزایش فرسایش خاک و اختلال در چرخه‌های هیدرولوژیکی، تاب‌آوری اکوسیستم‌ها را در هم می‌شکنند و خطر وقوع سیلاب‌های ویرانگر را به شدت افزایش می‌دهند. علاوه بر این، چنانچه در پژوهش «خسروی و همکاران» (۲۰۲۵) اشاره شده، حریق جنگل‌ها منبع عظیمی از انتشار دی‌اکسید کربن، ذرات معلق (PM2.5) و آلاینده‌های مضر است که سلامت عمومی را تهدید کرده و بر آتش تغییرات اقلیمی می‌دمد.

در جغرافیای خشک و نیمه‌خشک ایران، وضعیت حتی پیچیده‌تر و نگران‌کننده‌تر است. ایران در سال‌های اخیر با موجی از آتش‌سوزی‌های کم‌سابقه دست و پنجه نرم کرده است. شواهد علمی، از جمله مطالعه «پدیده آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع ایران» (کرمی و توکلی، ۲۰۲۵)، حاکی از آن است که هم تعداد آتش‌سوزی‌ها و هم وسعت مناطق سوخته روندی صعودی داشته و پیش‌بینی می‌شود این بحران با تشدید تغییرات اقلیمی در آینده ابعاد گسترده‌تری یابد. تحقیقات در منطقه زاگرس شمالی (بیگی حیدرلو و کرامت میرشکارلو، ۲۰۲۴) نیز نشان داده است که تغییرات دما، کاهش رطوبت نسبی و تغییر الگوهای بارندگی، نقش محرکی در گسترش آتش دارند. وقتی بدانیم که طبق برآوردها (جعفری و مافی‌غلامی، ۱۳۹۶) سالانه بین ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ هکتار از جنگل‌های کشور طعمه حریق می‌شود، عمق فاجعه آشکارتر می‌گردد.

اما در میان این هشدارها و آمارهای نگران‌کننده، امسال از استان کرمانشاه خبری متفاوت و امیدبخش به گوش می‌رسد؛ خبری که حکایت از غلبه تدبیر و همت بر قهر طبیعت و شرایط سخت دارد. استان کرمانشاه در سال جاری با مجموعه‌ای از چالش‌های کم‌سابقه مواجه بود که روی کاغذ، باید منجر به ثبت رکوردهای سیاه در آتش‌سوزی می‌شد. از یک سو، کاهش شدید بارندگی‌ها و گرمای زودرس باعث شد تا فصل حریق در جنگل‌ها و مراتع استان حدود ۲۰ روز زودتر از موعد همیشگی آغاز شود و پوشش گیاهی خشک، مستعدترین شرایط را برای اشتعال فراهم آورد. از سوی دیگر، پیامدهای ناشی از تنش‌های منطقه‌ای و جنگ ۱۲ روزه، از جمله خطرات ناشی از اصابت پرتابه‌ها و سقوط پهپادها در عرصه‌های طبیعی، ضریب خطر آتش‌سوزی را به‌طور محسوسی افزایش داد.

با این وجود، آمارهای رسمی نه تنها از افزایش حریق خبر نمی‌دهند، بلکه یک دستاورد بزرگ مدیریتی را به تصویر می‌کشند: کاهش ۴۹ درصدی آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع استان کرمانشاه نسبت به مدت مشابه سال گذشته.

این موفقیت تصادفی نبوده است. دستیابی به این آمار درخشان در سالی که طبیعت و شرایط امنیتی هر دو علیه جنگل‌های زاگرس بودند، مرهون اجرای دقیق و هوشمندانه مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه است. استقرار گسترده دیده‌بانان در مناطق بحرانی و نیمه‌بحرانی، که همچون چشمانی بیدار از انفال حفاظت کردند، بسیج تمام‌عیار امکانات دولتی، و تلاش شبانه‌روزی و ایثارگرانه نیروهای منابع طبیعی، سد محکمی در برابر شعله‌های آتش ایجاد کرد. اما شاید طلایی‌ترین برگ این کارنامه، بهره‌گیری موثر از ظرفیت مشارکت‌های مردمی بود؛ جایی که تشکل‌های مردم‌نهاد، گروه‌های طبیعت‌دوست و جوامع محلی دوشادوش نیروهای دولتی و با هماهنگی ستاد مدیریت بحران استان و شهرستان‌ها وارد میدان شدند تا اجازه ندهند میراث طبیعی زاگرس خاکستر شود. گزارش پیش رو، روایتی است از جزئیات این نبرد موفق و الگویی که می‌تواند برای حفاظت از سایر عرصه‌های طبیعی کشور نیز الهام‌بخش باشد.

حریق در عرصه‌های طبیعی ۴۹ درصد کاهش یافت

محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت عرصه‌های طبیعی استان در سال جاری اظهار کرد: امسال با شرایط اقلیمی و محیطی دشواری مواجه بودیم؛ به‌طوری‌که به دلیل کاهش بارندگی‌ها و گرمای زودرس، فصل خشک و دوره احتمال وقوع حریق حدود ۲۰ روز زودتر از سال‌های گذشته آغاز شد.

وی افزود: علاوه بر شرایط جوی، در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز عواملی همچون اصابت پرتابه‌ها و سقوط پهپادها موجب افزایش ریسک و وقوع حریق در سطح جنگل‌ها و مراتع استان شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با تأکید بر مدیریت بحران در این شرایط تصریح کرد: علی‌رغم تمامی این عوامل تشدیدکننده، با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و مدیریتی لازم، خوشبختانه میزان آتش‌سوزی‌ها در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۴۹ درصد کاهش یافته است.

رستمی در تشریح اقدامات انجام شده گفت: به‌کارگیری تعداد زیادی دیده‌بان در مناطق بحرانی و نیمه‌بحرانی توسط اداره کل منابع طبیعی، بسیج تمامی امکانات، تلاش شبانه‌روزی مأمورین و کارکنان ادارات منابع طبیعی و همچنین هماهنگی مؤثر با ستاد مدیریت بحران استان و شهرستان‌ها از جمله عوامل اصلی این موفقیت بوده است.

وی همچنین بر نقش کلیدی مردم تأکید کرد و افزود: بهره‌گیری و استفاده از مشارکت و همکاری تشکل‌ها، گروه‌های طبیعت‌دوست و جوامع محلی نقش بسزایی در کنترل و کاهش حریق‌ها ایفا کرده است.

رستمی با ارائه آمار دقیقی از وسعت حریق‌های رخ داده، بیان کرد: از مجموع ۵۲۷ هزار هکتار اراضی جنگلی استان کرمانشاه، در سال جاری حدود ۲ هزار و ۶۰۰ هکتار آن دچار آتش‌سوزی شده است که این رقم معادل کمتر از نیم درصد از وسعت کل اراضی جنگلی استان است.

این مقام مسئول خاطرنشان کرد: البته وقوع حریق در این سطح به معنای سوختن و نابودی کامل جنگل‌ها نیست؛ چرا که در بسیاری از مناطق به دلیل ضعیف بودن پوشش گیاهی زیر اشکوب و یا صخره‌زار بودن اراضی، شدت حریق پایین بوده است.

وی ادامه داد: در درصد قابل توجهی از مناطق درگیر آتش‌سوزی، درختان جنگلی خسارات غیرقابل جبرانی ندیده‌اند و صرفاً پوشش گیاهی زیر اشکوب (کف جنگل) دچار حریق شده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در ادامه به اقدامات علمی و فنی برای پیشگیری اشاره کرد و گفت: نقشه ریسک حریق جنگل‌های استان تهیه و در سامانه ملی حریق کشور بارگذاری شده است که بر اساس آن شهرستان‌های کرمانشاه، اسلام‌آباد غرب و گیلان‌غرب به‌عنوان مناطق پرخطر و بحرانی شناسایی شده‌اند.

رستمی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اهمیت احیای مناطق آسیب‌دیده اظهار کرد: عملیات احیا پس از وقوع حریق با جدیت دنبال می‌شود؛ بدین صورت که ابتدا مناطق آسیب‌دیده قرق می‌شوند و سپس با کاشت گونه‌های بومی، عملیات احیاء اجرایی می‌گردد.

وی یادآور شد: دوره طبیعی بازگشت پوشش گیاهی جنگل‌ها حدود ۱۵ سال زمان می‌برد، اما با حضور و مشارکت مردم در طرح‌های حفاظتی و احیایی، این زمان می‌تواند به ۱۰ سال یا کمتر کاهش یابد، چرا که مشارکت ساکنان محلی موجب افزایش ماندگاری و موفقیت طرح‌ها می‌شود.

بحران آتش‌سوزی جنگل‌های ایران در آستانه نقطه غیرقابل بازگشت است

حیدر میرزایی، مدیر گروه منابع طبیعی دانشکده کشاورزی دانشگاه رازی کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح ابعاد بحران آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع ایران، به بررسی علل، راهکارها و چشم‌انداز آینده این پدیده پرداخت و اظهار کرد: بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که علت‌ها و عوامل ایجاد آتش‌سوزی در ایران به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند که در رأس آن‌ها عوامل انسانی با سهم بیش از ۹۰ درصدی قرار دارد.

وی افزود: عوامل انسانی خود شامل سه زیرمجموعه اصلی است؛ نخست سوءمدیریت و سهل‌انگاری که مواردی نظیر آتش‌زدن بقایای کشاورزی، پرتاب ته‌سیگار و رها کردن آتش توسط گردشگران را در بر می‌گیرد. دوم، تخریب عمدی که ریشه در تصرف اراضی ملی، اختلافات محلی و قومی و گاهاً اقدامات خرابکارانه دارد و سومین مورد، فقدان فرهنگ حفاظت است که ناشی از عدم آگاهی عمومی از ارزش منابع طبیعی و آموزش ناکافی به جوامع محلی است.

مدیر گروه منابع طبیعی دانشکده کشاورزی کرمانشاه عوامل طبیعی و اقلیمی را دومین علت حریق‌ها دانست و گفت: تغییرات اقلیمی با افزایش دما، خشکسالی‌های ممتد و کاهش رطوبت خاک شرایط را بحرانی کرده است. همچنین تغییر الگوی بارش و جایگزینی بارش برف با باران‌های رگباری منجر به خشک شدن سریع پوشش گیاهی شده که در کنار پدیده‌های جوی مانند صاعقه و وزش بادهای گرم و خشک، خطر حریق را افزایش می‌دهد.

میرزایی به عوامل ساختاری و قانونی نیز اشاره کرد و افزود: قوانین ناکارآمد به دلیل پراکندگی، ضعف ضمانت اجرایی و به‌روز نبودن، در کنار مدیریت جزیره‌ای و فقدان هماهنگی بین دستگاه‌ها و موازی‌کاری، چالش‌برانگیز شده است. همچنین کمبود امکانات و تجهیزات مدرن اطفای حریق و کمبود نیروهای آموزش‌دیده از دیگر ضعف‌های ساختاری است.

راهکارهای مدیریت بحران؛ از پیشگیری تا احیاء

استاد دانشگاه رازی در ادامه به تشریح راهکارهای مدیریت بحران پرداخت و بیان کرد: در بخش اقدامات پیشگیرانه، باید پهنه‌بندی هوشمند با شناسایی مناطق پرخطر بر اساس داده‌های اقلیمی و پوشش گیاهی انجام شود. ایجاد سیستم هشدار سریع از طریق شبکه ملی پایش با فناوری سنجش از دور و سنسورهای هوشمند و مدیریت منابع سوخت به‌وسیله احداث کانال یا خطوط آتش‌بر، پاک‌سازی مناطق پرتراکم و هدایت چرا به این مناطق ضروری است.

وی بر لزوم آموزش و فرهنگ‌سازی تأکید کرد و گفت: آموزش جوامع محلی، گردشگران و دانش‌آموزان و ساخت و پخش مستندهای روزانه از رسانه ملی بسیار اثرگذار است. در حوزه قانون‌گذاری نیز تدوین قانون جامع، جریمه‌های بازدارنده و تشویق مشارکت مردمی باید در دستور کار قرار گیرد. همچنین تجهیز نیروها به امکانات مدرن نظیر پهپاد، هلیکوپتر و لباس‌های ضدحریق اجتناب‌ناپذیر است.

میرزایی در خصوص اقدامات پس از آتش‌سوزی (احیاء و بازسازی) توضیح داد: بلافاصله پس از اطفا باید تیم‌های کارشناسی برای ارزیابی خسارت تشکیل شوند و مناطق سوخته برای یک دوره یک تا سه ساله قرق شده و ورود دام و انسان ممنوع شود. احیاء باید هدفمند و با کاشت گونه‌های مقاوم به خشکی و آتش و استفاده از روش‌های بیومهندسی صورت گیرد.

وی افزود: پایش مستمر و نظارت بر رشد نهال‌ها بسیار حیاتی است، به ویژه آنکه آفات گیاهی در اثر خشکسالی‌های طولانی ناشی از تغییرات اقلیمی به شدت افزایش یافته‌اند. همچنین جبران خسارت و حمایت بیمه‌ای از نیروهای اطفا و جبران ضرر جوامع محلی و بازسازی اکوسیستم از طریق احیای کل زنجیره زیستی باید مدنظر قرار گیرد.

تهدیدها و سناریوهای آینده

عضو هیئت علمی دانشگاه رازی با استناد به گزارش‌های سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور گفت: طی ۱۰ ماه سال جاری بالغ بر ۲۵۰۰ فقره آتش‌سوزی در سطح جنگل‌ها و مراتع کشور رخ داده است. تحقیقات پایگاه داده‌های باز ایران نیز نشان می‌دهد از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ حدود ۲۲۸ هزار هکتار از عرصه‌های طبیعی طعمه حریق شده که سهم جنگل‌ها ۱۰۳ هزار هکتار و مراتع ۱۲۵ هزار هکتار بوده است.

وی هشدار داد: در صورت تداوم کاهش ۴۰ درصدی جنگل‌های بلوط غرب، تهدیدات امنیت آبی، انقراض گونه‌های اندمیک و نابودی زیستگاه گونه‌های نادری مانند خرس قهوه‌ای، گوزن و یوزپلنگ ایرانی دور از انتظار نیست.

میرزایی با ترسیم یک «حلقه معیوب» تصریح کرد: آتش‌سوزی منجر به کاهش پوشش گیاهی می‌شود، این امر تغییرات اقلیمی را تشدید می‌کند و در نهایت باعث افزایش مجدد آتش‌سوزی‌ها می‌شود. این چرخه تهدیدی برای امنیت غذایی، حاصلخیزی خاک، افزایش سیلاب‌ها، کاهش تولیدات کشاورزی و منجر به مهاجرت اجباری و از بین رفتن معیشت جوامع محلی خواهد شد.

مدیر گروه منابع طبیعی دانشکده کشاورزی کرمانشاه در پایان دو سناریو برای آینده ترسیم کرد و گفت: در صورت تداوم مدیریت و وضعیت فعلی، تا سال ۱۴۱۰ شاهد افزایش ۴۰ تا ۵۰ درصدی آتش‌سوزی‌ها، از دست دادن ۳۰ درصد جنگل‌های بلوط زاگرس در دو دهه آینده، تبدیل بخش‌های وسیعی از جنگل‌های هیرکانی به مرتع، کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی منابع آبی کشور و افزایش مهاجرت‌های محیط‌زیستی خواهیم بود.

وی افزود: اما در صورت اجرای راهکارهای پیشنهادی، می‌توان به چشم‌انداز مثبتی دست یافت که شامل تثبیت روند آتش‌سوزی‌ها تا سال ۱۴۰۸، کاهش ۳۰ درصدی سطح حریق تا ۱۴۱۰، احیای ۲۰۰ هزار هکتار جنگل سوخته تا ۱۴۱۵، ایجاد اشتغال سبز برای ۵۰ هزار نفر و تقویت دیپلماسی محیط‌زیستی با کشورهای همسایه است.

میرزایی خاطرنشان کرد: بحران آتش‌سوزی در ایران در آستانه نقطه غیرقابل بازگشت است، اما هنوز پنجره فرصت بسته نشده است. موفقیت در گرو مدیریت یکپارچه، سرمایه‌گذاری پایدار و مشارکت همگانی است و هر روز تأخیر، هزینه احیاء را به صورت تصاعدی افزایش می‌دهد.