بهداشت و پاکیزگی در دنیای باستان : راز بهداشت هیتی‌ها

برای تمدنی که بیش از ۳۰۰۰ سال پیش شکوفا شد، هیتی‌ها ظاهراً بسیار بیش از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد به پاکیزگی و بهداشت اهمیت می‌دادند.

مجله اینترنتی باستان شناس : پژوهشی تازه‌منتشرشده در نشریه Anatolian Studies برداشت‌های کلیشه‌ای رایج درباره جوامع باستانی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که بهداشت در فرهنگ هیتی امری اتفاقی یا حاشیه‌ای نبوده، بلکه نظام‌مند، معنادار و به‌طور عمیق در زندگی روزمره، باورهای دینی و ساختار اجتماعی این تمدن ریشه داشته است.

این پژوهش که به قلم آنا آرویو از دانشگاه کامپلوتنسه مادرید انجام شده است، به بررسی درک هیتی‌ها از مفهوم پاکیزگی، میزان و بسامد شست‌وشو، مواد مورد استفاده، و مکان‌هایی می‌پردازد که این فعالیت‌های بهداشتی در آن‌ها انجام می‌شد. این مطالعه با تکیه بر متون میخی و شواهد باستان‌شناختی، تصویری شگفت‌آور و زنده از نظام بهداشت و نظافت در آناتولیِ عصر مفرغ متأخر ترسیم می‌کند.

بهداشت فراتر از شست‌وشو بود

یکی از یافته‌های کلیدی این پژوهش آن است که در جامعه هیتی تعریف واحد و جهان‌شمولی از «پاکیزگی» وجود نداشت. در عوض، بهداشت در نقطه تلاقی مراقبت‌های جسمانی، هنجارهای اجتماعی و الزامات آیینی و مذهبی معنا می‌یافت. در حالی‌ که درک امروزی ما از بهداشت عمدتاً با پیشگیری از بیماری‌ها گره خورده است، برداشت هیتی‌ها دامنه‌ای گسترده‌تر داشت و شامل زدودن آلودگی، پرهیز از ناپاکی و حفظ وضعیتی مناسب برای تعامل با انسان‌ها و خدایان می‌شد.

آب نقشی محوری ایفا می‌کرد.
متون هیتی بارها و بارها از شست‌وشو، استحمام و آبکشی با آب به‌عنوان آداب ضروری یاد می‌کنند؛ چه برای پاکیزگی روزمره و چه برای آمادگی‌های آیینی. در برخی موارد، خودِ آب ذاتاً «پاک» توصیف شده و واجد نیروی تطهیرکننده دانسته می‌شد؛ به‌گونه‌ای که قادر بود هم اشیاء و هم افراد را از آلودگی بزداید.

صابون، خاکستر و شوینده‌های اولیه

شاید قابل توجه‌ترین شواهد، شواهدی باشد که نشان می‌دهد هیتی‌ها از مواد شوینده مانند برای افزایش تمیزی استفاده می‌کردند. این مطالعه، استفاده از ناترون، خاکستر و مواد گیاهی مشابه با گیاه صابون را مستند می‌کند – موادی که به بهبود خواص پاک‌کنندگی آب معروف هستند.

این مواد با آب مخلوط می‌شدند تا لباس‌ها، ظروف، مجسمه‌های مذهبی و حتی افراد شسته شوند. در متون آیینی، پارچه‌های کثیف به گونه‌ای توصیف می‌شوند که گویی از طریق شستشو سفید می‌شوند، تصویری که به شدت انتظارات مدرن از پاکیزگی را منعکس می‌کند. زبان مورد استفاده نه تنها به عمل نمادین، بلکه به تمیز کردن عملی که آلودگی‌های قابل مشاهده را از بین می‌برد، اشاره دارد.

وان حمام در خانه‌ها و معابد هیتی‌ها

باستان‌شناسی شواهد متنی را تأیید می‌کند. کاوش‌ها در مکان‌های اصلی هیتی مانند هاتوشا، شاریشا، اویماغاچ و تارسوس، وان‌های سفالی را کشف کرده‌اند که بسیاری از آنها بزرگ، با دقت شکل داده شده و به سیستم‌های زهکشی متصل بوده‌اند.

این وان‌ها اغلب در اتاق‌هایی با کف ضد آب یافت می‌شدند که به عنوان دستشویی یا حمام تعبیر می‌شدند. برخی حتی دارای صندلی‌های توکار، دستگیره‌هایی برای خالی کردن آب و آثاری از عملیات سطحی بودند. در چندین مورد، ظروفی که احتمالاً برای روغن یا ریختن آب استفاده می‌شدند، در همان نزدیکی کشف شدند که تفسیر این فضاها را به عنوان مناطق بهداشتی اختصاصی تقویت می‌کند.

نکته قابل توجه این است که محققان معتقدند تقریباً هر خانه‌ای، حداقل در برخی از شهرهای هیتی، وان حمام داشته است – ادعایی که فرضیات مربوط به زندگی خانگی در اواخر عصر برنز را به چالش می‌کشد.

پاکیزگی و جایگاه اجتماعی

بهداشت به طور یکسان توسط همه رعایت نمی‌شد. این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه رتبه اجتماعی بر دسترسی به فضاها و اشیاء تمیز تأثیر می‌گذاشت. در بافت‌های سلطنتی و اشرافی، روشویی‌هایی از جنس مس، برنز و حتی نقره وجود داشت. اینها مینیاتورهای نمادین نبودند، بلکه اقلام سنگین و کاربردی بودند که برای استفاده منظم طراحی شده بودند.

متونی که زندگی در کاخ را توصیف می‌کنند، نگرانی شدیدی را نسبت به آلودگی نشان می‌دهند. در یک حکایت جالب، یک پادشاه هیتی پس از پیدا کردن یک تار مو در آب شستشوی خود خشمگین می‌شود و دستور می‌دهد که رویه‌های فیلتراسیون سختگیرانه‌تری اعمال شود. این واقعه تأکید می‌کند که چگونه پاکیزگی با شأن و اقتدار سلطنتی ارتباط نزدیکی داشته است.

شستشو در حضور خدایان

نظافت نیز پیش‌نیاز فعالیت‌های مذهبی بود. کاهنان، کارگران معابد و حتی نانواهایی که برای خدایان نان آماده می‌کردند، ملزم به استحمام، اصلاح سر و صورت و پوشیدن لباس‌های تمیز بودند. موها و ناخن‌ها باید کوتاه می‌شدند؛ لباس‌ها باید تازه شسته می‌شدند.

قبل از مراسم، پادشاهان و ملکه‌ها دست‌های خود را می‌شستند، با پارچه پاک می‌کردند و مراحل طهارت را که به دقت تعیین شده بود، دنبال می‌کردند. این اعمال اختیاری نبودند. ناپاک بودن از نظر جسمی می‌توانست فرد را برای نزدیک شدن به الوهیت نامناسب کند.

با این حال، این مطالعه بر یک تمایز مهم تأکید می‌کند: پاک بودن به طور خودکار به معنای پاک بودن از نظر آیینی نبود. پاکیزگی لازم بود، اما همیشه کافی نبود. اغلب پس از اعمال یا مواجهه‌های خاص، برای بازیابی کامل پاکی مذهبی، انجام آیین‌های مذهبی لازم بود.

نگاهی دقیق‌تر به زندگی باستانی

روی هم رفته، شواهد، فرهنگی با درک بسیار پیشرفته از بهداشت را نشان می‌دهد، فرهنگی که نظافت عملی را با معنای نمادین در هم می‌آمیخت. هیتی‌ها آب را تصفیه می‌کردند، از مواد شوینده استفاده می‌کردند، حمام می‌ساختند و قوانین نظافت را اجرا می‌کردند – رویه‌هایی که به شدت با انتظارات مدرن همخوانی دارند.

این تحقیق به جای اینکه بهداشت باستانی را ابتدایی یا صرفاً آیینی بداند، ما را به ارزیابی مجدد دعوت می‌کند. هیتی‌ها نسبت به کثیفی بی‌تفاوت نبودند. برعکس، پاکیزگی، خانه‌ها، آیین‌ها و نظم اجتماعی آنها را شکل می‌داد.

همانطور که مطالعه‌ی آرویو نشان می‌دهد، آناتولی باستان نه تنها سرزمین پادشاهان، خدایان و معاهدات بود، بلکه سرزمین حمام‌ها، صابون و دغدغه‌ی شگفت‌آور مدرن برای تمیز ماندن نیز بود.